И.М.Сеченов пен И.П.Павлов ми рефлекстері туралы.

Адамны психикалыызметі миды анатомиялы ттастыы мен атаратын ызметіне туелділігін ежелгі уаыттан-а жорамалданан. Ми заымдананда сананы, есті, сзді жне т.б. бзылатыны млім болады. Бл ми жайында саналы ызмет ету мшесі туралы ойлауа мжбр етті. Отанды физиологияны негізін алаушы И.М.Сеченов 1863 жылы «Ми рефлекстері» деген жмысын жазып, онда психиканы аса крделі былыстары сырты ортаны серімен алыптасады, олар негізінен аланда орталы нерв системасыны рефлекторлы серлері болып табылады деп тжырымдады. Мнда адам мен жануарларды рефлекстері жеке алынан бір мшеге ана таралатын тар шеберлі серлер емес, бкіл ортамен байланысын амтамасыз ететін нерв серіні нерлым орта механизмдері ретінде абылданды. И.М.Сеченов адамны блшы ет имылдарын ана емес, сондай-а миды ызметін білдіретін сзді де рефлекстерге жатызды.

И.М.Сеченовты кітабы – сол кездегі философия мен жаратылыстануды озат идеяларыны алашы талантты синтезі. Ол орысты аартушы-демократтарыны (Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов, В.Г.Белинский жне т.б.) лы идеяларыны серімен жазылан. И.П.Павлов бл кітапты «Сеченов ойыны кемегер шарытауы» деп атады. Бл – барлы тіршілік былыстарына, оны ішінде организмні сырты ортамен зара серіне табии-ылыми анализді олдануа шаыру болды.

И.М.Сеченовты кітабы жары кргенге дейін физиологтар психикалы процестерді миды физиологиялы ызметі арылы тсіндіру ммкіндігі туралы еске алудан да оратын. лкне ми сыарларыны ызметін объективті жне эксперимент арылы зерттеуге И.М.Сеченов пен оны ізбасарлары ана жол ашты, мны зі кейін жоары дрежелі нерв ызметі туралы ілімді руа ммкіндік берді.

И.П.Павловты рефлекстерді зерттеуі.И.П.Павловты орталы нерв системасыны едуір ерте пайда болан тзінділері рефлекторлы серлерді тума (тым уалайтын) нерв жолдары арылы, ал лкне ми сыарларыны ыртысы - жаадан, яни организмні жеке тіршілігі процесінде сансыз кп тітіркендіргіштерді серімен алыптасан, яни «жасалан» нерв жолдары арылы жзеге асыратынын эксперимент жргізу негізінде длелдеді.

И.П. Павловты физиологиядаы ылыми ызмет кезеі павловты кезе деп аталады. Физиологияны таза физиологиялы деп есептелген процестерді зерттеуден психикалы процестерді зерттеуге кшуі осы кезені бастамасы болды. Жалпы айтанда бл кезеге мынадай ерекшеліктер тн: 1) организмді оны бірттас кйінде жне табии жадайларда зерттеу; 2) организмні ортамен зара сер етуі мен барлы тіршілік процестерінде ми ыртысыны жетекші роль атаратынын тану; 3) нервизм идеясы, яни нерв системасыны организм ызметіні р трлі крінісіндегі жетекшілік ролін тану.

И.П.Павловты асты трі, иісі немесе ол туралы гімені зі сілекей бездерін оздыратын адамны психикалы озу кйі деп аталатын былыс ызытырды. Сілекей бездеріні зектері сырта шыарылан (за мерзімдік фистула ойылан) жануарлара эксперимент жргізу арылы ол оршаан ортаны, белгілі бір жадайларды сілекей блінуіне сер ететінін байады. Мселен, егер итті лденеше рет азытандыруда электр шамын жаса немесе онырау соса, блайша штастыруды бірнеше рет айталаудан кейін онда осы тітіркендіргіштерді серіне ана сілекей блінеді. И.П.Павлов организмні мндай серінен лкен ми сыарлары ыртысыны атаратын ызметін, яни алдын ала кру немесе есту мшесін тітіркендіру арылы алашында дм рецепторларын тітіркендіруге, ал кейінірек алдыы тітіркендіргішті тек біреуіні серіне рефлекторлы жауап айтару былысын крді.

И.П.Павловты зі жазанындай, шартты рефлекстер туралы ілімні рылуы тама ішу алдында сер ететін агенттерге сілекей блінуіне табии-ылыми талдау жасаудан басталады. алым бл актіден сонымен бірге ттастай жне толы дрежеде ана физиологиялы былыс бола алатын арапайым психикалы былысты крді.

И.П. Павлов зін «сырты былыстармен жне оларды зара атынасымен ана айналысатын объективті сырттай баылаушы жне эксперимент жргізуші» орнына ойып, сілекей бездеріні психикалы озуын «сапа жаынан аланда айрыша рефлекстер» ретінде тсіндіре бастады. Ол мны рбір индивидуумны тіршілігі барысында алыптасып, жоары сатыдаы организмдерді бкіл ызметін айындаан жаа рефлекторлы актілерді тзілуін басаратын задылытарды ашып крсете отырып тсіндірді.

Материалистік негізде рылан шартты рефлекстер туралы ілім арылы И.П.Павлов биологияны, философияны, педагогика мен медицинаны дамуында жаа дуір ашты, йткені ол жоар рылымды материяда – мида - тетін процестерді механизмін ашты. Оны психикалы процестерді жаа трыдан тсіндіру ылымдаы физиологиялы процестерді мірде жо жанны рекет ету формасына дейін ктеріп, организмні барлы тіршілік ету актілеріндегі миды реттеуші серін теріске шыаратын идеалистік баытты негізсіздігін длелдейді.

И.П.Павловты жоары дрежелі нерв ызметі туралы материалистік ілімі медицина мен биологияда ткеріс жасады, ылыми проблемалар мен міндеттерді батыл ойып, шешуге ммкіндік берді. Ол маркстік-лениндік философияны тазалыы жолында идеализммен жне баса реакциялы ілімдермен кресте уатты идеологиялы ару болды.

Шартсыз рефлекстерді шартты рефлекстерден ерекшеліктері мен айырмашылытары. Шартты рефлекстерді алыптастыру жне классификациялау (жіктеу)

Шартсыз жне шартты рефлекстер. Организмні сырты жне ішкі тітіркендіруге айтаратын барлы жауап серлері рефлекстер деп аталады. Олар шартсыз жне шартты рефлекстер деп аталатын екі топа бленеді.

Шартсыз рефлекстер – блар организмдерді осы тріні кілдеріне тн, іштен туа болан, траты, тым уалай берілетін серлер. Мысалы, арашы, тізе, ахиллов жне баса рефлекстер.

Сонымен атар, белгілі бір жаста, кбею кезеінде жне нерв системасы алыпты дамыында ана жзеге асатын шартсыз рефлекстер болады.

18 апталы рыа тн ему жне имыл рефлекстері шартсыз рефлекстерді атарына жатады.

Шартсыз рефлекстер жануарлар мен адамда шартты рефлекстерді алыптастыруды негізі болады. Олар балалар есейген сайын синтездік рефлекстер комплексіне айналып, организмні сырты ортаа бейімделушілігін арттырады.

Шартты рефлекстер - бейімделуші, уаытша жне ата трдегі жеке рефлекстер. Олар йретілген немесе табии ортаны серіне шырайтын трді бір немесе бірнеше кілдеріне ана тн болады. Шартты рефлекстер біртіндеп, белгілі бір ортада тзіліп, лкен ми сыарларыны алыпты жетілген ыртысы мен миды тменгі блімдеріні атартын функциясы болып табылады. Бл трыдан аланда, шартты рефлекстер шартсыз рефлекстермен байланысты, йткені олар белгілі бір материалды субстратты – нерв тканіні жауап сері болып саналады.

Егер рпатан-рпаа рефлекстерді алыптастыру жадайлар траты болса, онда рефлекстер тым уалау, яни шартсыз рефлекстерге айналуы ммкін. ызылшаа жне анаттанбаан балапандарды оларды азытандыруа шып келген сты яны имылдатуына тмсыын ашуы осындай рефлекске мысал бола алады. яны имылдауы азытандырумен штасандытан, ал мны зі барлы рпата айталанатындытан шартты рефлекс шартсыз рефлекске айналады. Алайда шартты рефлекстерді брі де жаа сырты ортаа бейімделу серлері болып табылады. Ми ыртысын алып тастаанда шартты рефлекстер жойылып кетеді. Ми ыртысы заымданан жоары сатыдаы сторектілер мен адам наыз мгедекке айналып, ажетті ктім болмаса, лімге душар болады.

Шартты рефлекстерді тзілуі.Оларды тзілуі шін мынадай жадайлар ажет: 1) индифферентті (келешектегі шартты) тітіркендіргіш шартсыз тітіркендіргіштен брын сер етуі тиіс (орану имыл рефлексі шін е аз уаыт айырмашылыы 0,1 секунда те). Бдан згеше реттілікте рефлекс алыптаспайды немесе те лсіз болады да, тез снеді; 2) шартты тітіркендіргішті сер етуі белгілі бір уаыт бойы шартсыз тітіркендіргішті сер етуімен штасуы тиіс, яни шартты тітіркендіргіш шарттсыз тітіркендіргішпен бекітіледі. Тітіркендіргіштерді осылайша штаса сер етуін лденеше рет айталау керек.

Сонымен атар лкен ми сыарлары ыртысыны алыпты функциясы организмде ауру процестері мен бгде тітіркендіргіштерді болмауы шартты рефлекс алыптастырудаы міндетті шарт болып табылады. Олай болмаан жадайда, алыптастырылатын жне бекітіле тсетін рефлекстен баса, бадарлау немесе ішкі мшелер (ішек, уы жне т.б. ) рефлексі де пайда болады.

Шартты рефлекс тзілу механизмі. сер етуші шартты тітіркендіргіш рашан ми ыртысыны тиісті аймаында лсіз озу ошаын туызады. Бан осымша (1 – 5 секундтан со) сер ететін шартсыз тітіркендіргіш тиісті ыртыс асты ядроларында жне лкен ми сыарлары ыртысыны учаскесінде едуір кшті озу ошаын туызады, бл оша алашы едуір лсіз (шартты) тітіркендіргішті импульстерін зіне тартады. Осыны нтижесінде лкен ми сыарлары ыртысындаы екі озу ошаыны арасында уаытша байланыс орнайды. рбір айталанан, яни бекітілген сайын бл байланыс берік бола тседі. Шартты тітіркендіргіш шартты рефлекс сигналына айналады.

Балаларда намесе ересектерде шартты рефлекс алыптастыру шін сзбен бекітілетін секторлы, жыпылытау немесе имыл методикасын, жануарларда тамапен бекітілетін секреторлы жне имыл методикасын пайдаланады. Мысалы, итте сілекей бліну методикасы бойынша рефлекс алыптастыру, яни шартсыз тітіркендіргіш тамапен бекітілетін жары тітіркендіргішіне сілекей блу керек. Алдымен шам жанады, ит оан басын, лаын брып, бадарлау серін білдіріп, жауап береді. И.П.Павлов мндай серді «бл не?» рефлексі деп атады. Осыдан кейін тама беріледі – шартсыз тітіркендіргіш (бекіту). Осылайша бірнеше рет айталайды. Бл жадайда бадарлау сері баран сайын сиреп, соынан млде жойылады. Екі озу ошаынан (бірі – кру аймаында, екіншісі – таам орталыында) ми ыртысында келетін импульстерге жауап ретінде бл ошатар арасындаы уаытша байланыс ныая тседі. Осыны нтижесінде итте бекітілмесе де, жары тітіркендіргішіне сілекей блінеді. Бл ми ыртысында лсіз импульсті кшті импульс жаына арай орын ауыстыруынан болады. Ми ыртысы тменгі орталытардан згеше, брыны тітіркенулерді барынша жинатап, оларды ізін жандандыра алады. Екі оша та бірттас жйе ретінде ызмет атара бастайды. Жаадан алыптасан рефлекс (оны доасы) ткен озуды жаырта алады, яни оны шартты рефлексті жзеге асыру абілеті болады.

Тзілген уаытша байланыс импульстерді кру аймаынан тама орталыына, ал одан эфферентті талшытар арылы сілекей бліну орталыы мен сілекей бездеріне туіне ммкіндік туызады да сілекей бле бастайды. Бл олданылан тітіркендіргіш арылы алыптасан олда бар шартты рефлекс.

Алайда олда бар тітіркендіргіш импульстері алдыран із де шартты рефлекс шін сигнал бола алады. Мысалы, егер сол шартты тітіркендіргішпен 10 секунд сер етіп, ол тотатыланнан 1 минуттан кейін тама берсе, онда жарыты зі сілекейді шартты рефлекторлы жолмен блінуін туызбайды, біра ол тотааннан бірнеше секундтан со шартты рефлекс пайда болады. Мндай рефлексті із рефлексі деп атайды.

Шартты рефлекстерді классификациялау (жіктеу).андай методика бойынша алыптастырылатынына арай шартты рефлекстер секреторлы, имыл ан-тамыр рефлекстері, ішкі мшелердегі згеріс рефлекстері жне т.с.с. болып блінеді.

Шартты тітіркендіргішті шартсыз тітіркендіргішпен бекіту арылы алыптастырылан рефлексті бірінші атарды шартты рефлексі деп атайды. Оны негізінде жаа рефлекс алыптастыруа болады. Мысалы, жары сигналын азытандырумен штастыру арылы итте берік сілекей бліну шартты рефлексі алыптастырылан. Егер жары жары сигналынан брын онырау соылса, мндай штастыруды бірнеше рет айталаудан кейін итте дыбыс сигналына сілекей бліне бастайды.

Бл шартсыз тітіркендіргішпен емес, бірінші атарды шартты рефлексімен бекітілетін екінші атарды рефлексі немесе екінші рефлекс болып табылады.

Екінші атарды шартты таам рефлексіні негізінде итте баса атарды шартты рефлекстерін алыптастыруа болмайтынын практика крсетті. Бірінші атарды шартты рефлексі орану рефлексіні негізінде тзілген жадайда ана шінші атарды рефлексі тзілуі ммкін, мысалы, теріні немесе кілегейлі абышаны тітіркенуі. Біра бл жадайда да шінші атарды рефлексін ана алыптастыруа болады, ал тртінші атарды рефлексін зірге алыптастыру ммкіндігі жо. Балаларда алтыншы атарды шартты рефлексін алыптастыру сті тсті.

Жоары атарды шартты рефлекстерін алыптастыру шін жаа индифферентті тітіркендіргіш бан дейін алыптастырылан рефлексті шартты тітіркендіргіші сер ете бастаудан 10-15 с. брын сер етуі ажет. Егер тітіркендіргіш едуір жаын аралыта немесе бірге сер етсе, жаа рефлекс пайда болмайды, ал брын алыптасан рефлекс снеді, йткені ми ыртысында тежелу болады.

Бірге сер ететін тітіркендіргіштерді лденше рет айталап олдану немесе бір тітіркнедіргіштерді лденеше рет айталап олдану немесе бір тітіркендіргішті екіншісіне сер ету уаытын едуір зарту комплекстік тітіркендіргішке рефлекс пайда болуына ммкіндік береді.

Уаыта байланысты шартты рефлекстерді тзілуі.Белгілі уаыт аралыы рефлекс алыптастыру шін шартты тітіркендіргіш бола алады. Егер жануарды немі рбір 10 минут сайын азытандыратын болса, бірнеше рет азытандырудан кейін уаыта байланысты шартты рефлекс тзіледі, яни 10 минут ткен со жануарда сілекей блініп, азыа байланысты оны жалау, сілекейін жту жне т.с.с. имыл актілері орындала бастайды.

Уаыта байланысты рефлекс алыптасан адамдарда олар деттегі тама ішетін уаытта ашты сезімі байалады. Уаыт аралыы млде аз болуы ммкін.

Мектеп жасындаы балалардаы уаыта байланысты рефлексті белгісі – саба аяталар алдында (онырау соылудан 1 - 1,5 минут брын) зейініні лсіреуі. Бл ажуды ана емес, сондай-а оу сабатары кезінде миды ыраты жмыс істеуіні нтижесі болып табылады.

Организмде уаыта байланысты туатын сер – тыныс алу, жрек ызметі, йыдан ояну, жануарларды тлеуі жне т.с.с. отын-отын згеріп тратын кптеген процестерді ыраы. Тиісті мшелерден миа жне одан керісінше эффекторлы аппараттара ыраты трде импульстер жіберіп отыру организмде уаыта байланысты туатын серді негізі болады.