Дріс таырыбы: Зр шыару жйелері, оны жаса байланысты ерекшеліктері.

Дріс масаты:Зр шыару жйесіні рылысы мен ызметі, оны жаса байланысты ерекшеліктері, гигиенасын арастыру.

Дріс жоспары мен ысаша мазмны:

1. Зр шыару мшелеріні рылысы мен ызметі.

2. Зр шыару жйесін аурудан саатандырудаы жеке басты гигиенасыны ролі.

Адам организімінде зат алмасу здіксіз жреді. Оны барысында тзілген німдерді кейбірін организм пайдаланбайды, сондытанда олар сырта шыарылуы керек. Сырта шыару мшелері: бйрек, тер бездері, кпе, асорыту ттігі. Экскрециялы мшелерді негізгі ызметі – денедегі зат алмасуды соы німдерін зге текті баса заттарды, мысалы, дрі – дрмектерді сырта шыарып отыру. Гомеостазды – ан рамы мен асиеттерін лимфаны интерстициялы сйы пен ликвар рамыны тратылыын сатайды.

Сырта шыару азаларыны ан рамындаы жне денедегі баса сйытар рамындаы иондар концетрациясыны тратылыын (изоиония) жне ан мен баса биологиялы сйытытарды осмосты ысымыны тратылыын (изоосмия). Денедегі ышылдар мен негіздер тепе-тедігіні тратылыын (изогидрия) амтамасыз етеді. Экскрециялы азалар денедегі басы арты ышылдар мен сілтілерді сырта шыарып отырады. Мнымен атар жасуша ішіндегі жне сырты сйытармен рдайым алмасып тратын анны тамырдаы клемдік тратылыын (изоволемия) сатайды. Денедегі белгілі бір жадайда су мен тздар тепе-тедігін (балансын) амтамасыз етіп оларды артыын организмнен шыарады. Тері бездері дене температурасын тратылыын сатауа (изотермия) атысады.

Бйрек. Бйректі негізгі ызметі – несеп тзу. Несеп тзілуі, оны сырта шыару рдісі диурез (несеп шыарушы) деп аталады. алыпты жадайда туліктік диурез млшері сырты оршаан ортаны температурасына, желінген таматы рамына, млшеріне жне ішкен су млшеріне байланысты. Ересек адамда тулігінде 1000-1800 мл несеп тзіледі. Ауруа шалдыан кезде кейде тіпті сау адамда да диурез згеріп отырады. Физиологиялы жадайда оны 3 трін байауа болады: алигурия – туліктік диурезді азаюы; полиурия – туліктік диурезді кбеюі; анурия – несеп тзілуіні тотайы. Ауруа шалдыан кезде туатын згерістер – энурез (тнде несеп стамау), никтурия (тнде несепті шектен тыс кп болып тзілуі).

Бйрек жп мше, салмаы 120 – 200 г. Бйректі негізгі морфофункционалды рылымы – нефрон, ол мальпигий шуматары мен бйрек ттікшелерінен трады. рбір бйректе 1 млн – а жуы нефрон бар. Олар ан, лимфа тамырларымен жиі торланан жне араларында интерстицияльды сйыты болады. Нефрон рылысы - те крделі. Ол Шумлянский – Боумен капсуласымен, артериялы капилляр шумаынан, яни Мальпигий шумаынан жне ттікшелерден трады. Нефронны шуматы блігі гиомерулалы блім деп аталады. Шумлянский – Боумен капсуласы бйрек ттікшелеріне айналады (нефронны ттікше блігі деп аталады). Бл рамында (проксималь) жне (дисталь) ирек ттікшелері бар, бйректі рылысты блімінде, ал гекле ілмешегі жне несеп жиналатын ттікшелер ми блімінде болады. Бйрекке аып келетін анны 85% -ке жуыы, бйректі ыртыс абатындаы ан тамырларында. анды алып келуші артериялы тамыры абырасында, оны шумаа кіретін жерінде микроэпителиялы жасушадан пайда болатын тыыз тйін. Оны юкстагломеруларлы (шума асы) аппарат деп аталады. Егер де бйректі анмен амтамасыз етілуі нашарласа, бл аппарат ренин бледі. Ренин артерия ан ысымын реттеп, андаы электролитты млшерін алыпты жадайа келтіреді.

Бйректі ан келуші тамыры бйрек артериясынан басталады. Бйрек артериясы іш аласыны бір бтаы. Мальпигий шумаы капиллярында ан ысымы жоары (с.б.б. 78-80 мм). Бйректі ан келуші тамырына араанда ан кетуші тамырыны дм екі есе тар. Нефрон ттікшелеріні зындыы 35 – 50 см, ал бйректі жалпы барлы ттікшелеріні зындыы 70 – 100 см. Нефрон ттікшелеріні рылымды ерекшелігі , оны жоары блімі цилиндр трізді эпителийден трады, оларды ішкі бетінде микробрлер, яни кері сііру абілеті кшті протоплазмалы сінділер бар. Кейін эпителилерді пішіні згеріп куб трізді болады. Микробрлер бйрек аппаратын ттікшелеріні ішкі ауданыны клемін бірнеше рет лайтады. Ферменттік жйелер ттікше эпителиіні р блімінде ркелкі орналасады: гексокиназа жоары иірім ттікшелерінде кбірек болады, сукцинатдегидроза негізінен гекле ілмешегіні жоары блімі эпителиінде кбірек, ал тменгі блігінде те аз шоырланан. Гиалуронидаза ферменті кбіне кп млшерде жинайтын ттікті эпителиінде орналасады. Бл айтылан ерекшеліктер несеп тзілу нефронны ай блімінде болса да те крделі рдіс екенін крсетеді.

Алашы (провизорлы) несеп пен соы (дефинитив) несеп айырмашылытары:

1) Алашы несепті клемі – 150-180 л, соы несеп клемі 1,5 – 2 л, орта есеппен 1 – 1,5 л.

2) Соы несеп рамында ант, амин ышылы, альбуминдер болмайды, мочевинаны, несеп ышылыны жне т.б. белок аломасу барысында пайда болатын затты млшері бірнеше есе кп, кейбір тздар (хлорид, сульфат, фосфат) концентрацияда кп болады.

3) Соы несеп рамында анда жо заттар – гиппур ышылы, аммоний тзы, пенциллин, диодраст, ПАГ (пара – амингиппур ышылы). Ттікшелерде несеп тзілу барысында алашы несептену, кейбір заттар айта сіеді. 150- 180 л алашы несептегі суды орнына, 1,5 л таяуы (1%) сырта шыады, ал 99% айта сіеді.

Зр - зіне тн иісі бар, сарыш тсті сйы. Оны меншікті салмаы 1,010- 1,025, реакциясы лсіз ышылды. Оны рамында 98 – 99 % су жне 150 трлі химиялы заттар болады. Зрді рамында белок алмасуыны німдері (мочевина, несеп ышылы, креатин), минеар тздар (ас тзы), пигменттер (урохром,уробилин) болады. Туліктік зрді млшері 1,5 л.

Зрді тзілуі.Бйректе зрді тзілуі 2 фазада теді. Алаш 1-ші фазада алашы зр, 2-де соы зр тзіледі. Алашы зр нефронда пайда болады. Капсуладаы тамырлар шоырында ан ысымы жоары, сондытан анны сйы блімі капсула ішіне сзіледі. Капсула уысына сзілген сйытыты алашы зр деп атайды. Ересек адамда тулік ішінде нефронды тамырлар шумаы арылы 2000 л ан теді де, 150 – 180 л жуы алашы зр тзіледі. Екінші фазада каналдарындаы алашы зрді рамындаы организмге ажетті су, глюкоза, амин ышылы, минералды тздар ана сіеді. Организмге ажетсіз мочевина, несеп ышылы, сульфат т.б. кері сібейді. Кері сіу каналдар абырасындаы эпителий клетканы ызметіне байланысты, нтижесінде соы зр тзіледі.

Зрді сырта шыарылуы. Соы зр жинаыш каналдара, одан аыс жолдарына тіп емізікшелерге, одан тостааншаа, одан бйрек тбегіне, бдан несепаар арылы уыа жиналады. Несепаар зындыы 30 см жуы ттік. Зр жолы арылы уытаы зр сырта шыады. Зр жолы ттігіні зындыы йелдерде 3-4 см, ал ер адамдарда 18 см шамасында. уыты зр жолы басталар жерінде оны саина трізді оршап тратын 2 сфинктер бар. алыпты жадайда олар зр жолын жауып трады. Бл сфинктер ашылан кезде уытаы сйы зр шыару жолына аады. Нефрон мен оны каналыны ан тамыры нерв талшытарын мол жабдыталан, Симпатикалы нерв зрді тзілуін кшейтеді. Зрді тзілуіне гумаральды серлер бар: нейрогипофиздік антидуретикалы гормон, бйрек сті безді ыртыс абат гормоны - минералокортиноид зр тзілуін азайтады, ал бйрек сті безіні ми абаты гормоны – адреналин оны кбейтеді.

Жаа туан баларда бйректі массасы 11-12г, 1 жаста 36-37г, 3 жаста 55-56г. Бйрек суіні алашы 3 жыл ішінде, жынысты жетілуі кезеінде жне 20-30 жас аралыында байалады. Жаа туан балаларды бйректі сырты беті блікті болып келеді. 2 жаста балаларда бліктер едуір тегістеледі, 5 жасар балаларда млде байалмайды. Бйректі ыртыс абатыны алыдыы жаа туан балаларда 2 мм-ге те, ал ми абатыны алыдыы 8 мм. Жаа туан балаларды бйрегінде нефрондар кп, біра майда, каналдарды иірімделуі аз. Иірім каналдарыны суі 1-ші жылы арынды жреді, 3-4 жаста саылаулар кедігі, канал абырасыны клеткалары рылысы мен ызметі ересектерге сас.

ОЛДАНЫЛАТЫН ДЕБИЕТТЕР:

1.А.Г.Хрипкова Возрастная физиология и школьная гигиена. М., 1990

2.Ю. А. Ермолаева Возрастная физиология. М., 1985.

3.Н.Н. Леонтева, К.Б. Маринова Анатомия и физиология детского организма. М.,1986.

4.Советов С.Е. Мектеп гигиенасы. А., 1973.

5. Антропова А. А. Основы гигиена учащихся. М.,1982.

6. Белецкая В. И. Школьн.ая гигиена. М., 1983.

7.С. Жмабаев Жасерекшелік физиологиясы жне мектеп гигиенасы. А.,1988.

8. Чабовская А. Основы педиатрии и гигиены. М.,1978.

Дріс 11.