Трік елі» идеясыны мірге келуі.

VI асырды екінші жартысында трік аанаты Азия кеістігінде алыптасан уатты мемлекет ретінде танылып, лы державалармен иы тіресе алатындай дрежеге жетті. Оан негіз болан алдымен, рине, аанатты біршама даму алан экономикалы уаты болса, бан осымша, елді басару ісінде айматы-сатылы жйені алыптасуы жне жоары аан таын мрагерлік негізде иемденуде ата тртіпті орнауы еді.Ерте орта асырлардаы трік аанатыны тарих сахнасына шыуын ресейлік жне еуропалы зерттеушілер оны баса алыс-жаын елдерге жасаан басыншылы рекетімен байланыстырады. Бл млдем ате тсінік. Кез-келген елді экономикалы, соан байланысты скери кш-уатыны суі е алдымен оны халыны кнделікті ебегіні нтижесі. Ал сырттан баса жрттарды то-

нау немесе анау арылы келген байлыты елді экономикалы міріне белгілі бір мезгілге дейін жаымды ыпал жасауы бден ммкін, біра ол брібір бл оамны траты экономикалы суіне негіз бола алмайды.Тркілер оамыны біз арап отыран кезеінде німді экономикалы даму жолына тсуі мал шаруашылыына олайлы жаымды табии ортаа тікелей байланысты болды. Тркілер оамы зіні бастапы алыптасу жне су стінде Орталы Азияны мал шаруасына олайлы кеістігін емін - еркін игерді жне тымды пайдалана білді. Мал шаруашылыы, сіресе, жылы шаруашылыы тркілерді баса елдер олармен санасатын уатты скери кшке айналуына жадай туызды. асырлар бойы ауыр табии ортада мір срген халы, сонымен бірге табиат былыстарымен йлесімді мір сруді йренді, мал шаруашылыын адамзат оамыны мддесіне ажет экономика саласы дрежесіне ктерді.

Шаыра ктерген тркілер мемлекетіні басында Бмын аан трды. Бмын аан Ашына тріктеріні ааны. Ал Ашына елі бтін тріктерді тегі емес, бір бтаы. Бмын аан зін Ел аан (Елет, Елетміш аан) атаан. Бмын аан ашыналы тріктерді басын осып, мемлекеттік бірлігін алыптастырушы. Сондытан да болса керек Клтегін жазуында Бмын билігі жнінде «жоарыда кк тірі, тменде ара жер жараланда екеуіні арасында адам баласы жаралан. Адам баласы стіне ата-бабам Бмын аан, Істемі аан (таа) отыран. (Таа) отырып трік халына, еліне, тріне (билік) тта болан, алыптастыран», - деген ой айтылады.

Бмын аан тсында ашыналы тркілерде елдік сана алыптасты. аан еліне ытай патшалыынан елші келді. Тркі елі бл оианы сіп, ркендеу жолына бастайтын тамаша жаалыты басы деп абылдады. Сондай-а, ытай патшалыымен арада сауда атынасы орнап, ытай тарапынан тркілер негізгі тауар трі ретінде жібек маталарын алса, олара мал, сіресе жылы малын ткізу дстрге айналды. Мселен, Бмын ааннан со таа отыран (553 ж) оны лы ара аан Уей улетімен (ытай патшалыы) елшілік атынас орнауына байла-

нысты 50 мы жылы айдатады.Трік аанатыны халыаралы дрежедегі уатты мемлекетке айналуы ара аанны інісі Іркін аанны (таа отыран со абылдаан аты Ман аан) белсенді ызметіне тс келді. Ман аан клемі лая тскен мемлекетті ттастыын сатау шін айматы-сатылы басару жйесін енгізді. Маынасы: айматы-сатылы жйе бойынша та кеден балаа емес, мемлекетті иелікке бліп басарып отыран аанны лдары жасына арай (яни та аасынан інісіне, егер кезектегі інісі лген болса, онда оны лына) кезекпен жне ретімен таты иемденетін болды. Ман аан тсында тркілер мемлекеті кеейе тсіп, алып империяа айналды, оан ытай абырасыны солтстігі мен батысындаы, арасында ытандар (идандар) мен ырыздар бар лыстар, Арал мен Каспий теізіне дейінгі аралытаы елдер арады.Елді басаратын лытары мынадай сатыдан трды: е ірі лыы – ябу, одан кейінгісі шад, одан кейінгісі-тегін, одан кейінгісі-елтебер, одан кейінгісі-тдынбер аталды. Мемлекет басару ісіндегі шенділер барлыы 28 дрежеден трды.Тркі жазба мдениеті алыптасты. ытай жылнамасы тркілерді жазуын ндарды жазуына састыын айтады. аандыты туына бріні зермен айшыталан бас бейнесі салынды. Сарбаздарын «брі» атады. ытай билеушілері сіресе трік аандарын зара дрдараз, алауыз ету, сол арылы трік оамын ммкін боланша лсірету ісінде зор тжірибе жинады. Мселен, трік ааны Шату (Ышбара аан) Жоу улетіні патшасына елші ат- тандырып, сарайдан алыды алып, улетпен дандалы атынаста болу ниеті бар екендігін білдіреді. аанны бл тілегін анааттандыруа тырысан Жоу улетіні билеушісі ызын аана «Мы – ділда ханша» деген атпен затып, аан ордасына алыдыты жеткізу сапарына басшылыты тіл білетін тжірибелі елшісіне жктеп, тріктер оамындаы жадайды тере зерттеп айтуды оса тапсырады. Елші сол кездегі трік жртын билеп отыран Шату, Темкіт, Аба жне Тле аандарды зара бірі аа, бірі немере іні-туыс, алды-алдына ыруар жаса стаан уатты аандар боланымен, з ішінде бірін-бірі адып, тртеуі трт жаа араан, сырттай тату крінгенімен шын мнінде араларына іріткі салу тіп тен де оай, зара іштей баас жандар екенін ескертіп патшасына хат жолдайды.Елшісіні берген кеесіне бой сынан ытай патшасы Темкіт аана елші аттандырып, оан брі басты ту тарту етіп, лкен рмет жне ошемет крсеткендей сыай танытады. з ретінде Темкіт аанны елшісі Жоу патшасымен кездесуге келгенде оан орын Шату аанны елшісіні жоары жаынан беріледі. Іріткі салу амалы осылай іске асырылып, з ретінде бл жадайа байланысты трік аандары жаында алауызды етек ала бастайды. Тура осындай іріткі Шату аан мен Аба аанны да арасына салынады. Соны нтижесінде аандар зара атыыс жолына тсіп, оларды арасындаы айтыс-тартыса трелік жасау міндетін ытай билеушісіні сарайы з мойнына алады. Бл VI асырды соы VII асырды бас кезінде орын алан тарихи

оиалар еді.