Дріс 1. «Педагогикалы риторика» курсыны жоары оу орындарында оытылу барысыны зерттелуі

Шешендік нер – жер бетіндегі нер атаулыны ішіндегі е адірлі де, асиетті нер. ай тариха кз салса та, ай халыты болсын оам, мемлекет айраткерлері, алымдары тілге шешен боланын байаймыз. Халымыз да шешендік нерге, шешен сзге, шешен сйлеуге келгенде тапыр да алыр. аза халы ашан да аталы сзге тотай білген. Ал осындай лтымызды асыл азынасы, шешендік сздер бгінде жан-жаты зерттелу стінде. азіргі тада шешендіктануды теориясына араанда оны оыту мселесі кенжелеу алып келеді. Соны ішінде шешендіктануды айрыша бір трі – педагогикалы шешендіктануды оыту мселесі, яни оны зерттелу тарихы.

Шешен сйлеуге баулуда антикалы шешендіктану басым мнге ие боланы белгілі. Себебі шешендікті барша негізгі задары мен ережелері тек осы тста ана жинатала алыптасан. Ал кейінгі теориялы ебектерде сол ежелгі гректер мен римдіктерді идеялары жетілдірілді рі натыланды,.

Аристотельді «Риторикасы» – таза теориялы трактат. Мнда шешендіктануды оыту дістері туралы ке клемде малмат аз. Десек те, Аристотельді "Риторикасы" шешендіктануды оытуды дістемелік-дидактикалы аспектілерін арастыру тсында ескерілуі те орынды деп білеміз. ламаны шешендіктану іліміне орай кзарасыны зіне дейінгі осы ылым саласы бойынша алыптасан аидаларынан тгелдей блектігімен тсіндіріледі. Аристотель алашы рет шешендіктануды шешендік нерді теориясы трысыда ана емес, оны тек белгілі бір дрежеде жеке ылым саласына ана атыссыз "жалпылы" ырын тану баытында арастырады [3].

Грек елінде шешендікке йрету (риторикалы) мектептеріндегі сабатарды негізгі трі декламацияа, яни ойдан шыарылан таырыпа сйкесті сз сйлеуге рылды. Мндай сабатарды ешбір пайдасыз деп айта жаздап жрсе де, оларды "аыл мен тілге арналан таптырмас здік гимнастика" ретіндегі рлі ерекше еді. Осындай бадарламаа негізделген мектептерді за жылдар бойы саталаны тарихтан млім.

Есімі антикалы тарихты ттас дуірімен байланысты ататы шешен Марк Тулий Цицерон "Шешен туралы" трактатында диалога атысушыларды іс-рекеті туралы (аталмыш трактат тап осындай формада жазылан), тым ке трыда болмаса да, шешендіктануды алай оыту керектігі мселесін де озайды. алым шешендікті мегеруге мтылушыа ойылар е басты талаптарды бірі ретінде ммкіндігінше кбірек жазуды атай келе: "Кто вступает на ораторское поприще с привычкой к письменным работам, тот приносит с собой способность даже без подготовки говорить, как по писанному" [4], – деп орытады. Ол мейлінше алай кбірек жазуа болатындыы туралы кеестерге оса, шешенді баулу ісіне ажетті тмендегідей дістемелік талаптарды да сына білген: 1) жадыны ледер жаттау арылы жаттытыру; 2) сауа мтылан лгі болар тлаларды лкен талапшылдыпен іріктеу, бл ретте тек шешендерге ана емес, сондай-а актерлерге де ден ою; 3) кп оуа мтылу, сйкесінше, оыланды дріптеу, талдау, жндеу, арсы пікір айту, жоа шыару; 4) кптеген ылым салаларын мегеруге мтылу (алашы кезекте, ы пен тарихты), яни з таным ккжиегіді кеейту [4].

Цицеронша айтса, шешендіктану пні оытушысыны міндеті – з шкіртіні тілін тек старту, жона тсу ана емес, бан оса оны жан дниесін орасан зор маыздылыа не алуан ылым салаларына атысты ызылыты да сан ырлы мазмнмен кемерінен келтіре толтыру.

Цицерон "Шешен" атты ебегінде шешендіктануды оытуды жалпы жйесін сына келе, аталмыш ылым саласына біртіндеп тередей ілуді бес сатылы дегейін бле-жара тарматайды. Бірінші саты –бл здік шешен туралы тсінік. Цицеронша, здік шешен – "это такой оратор, который умеет говорить просто, о высоком важно и о среднем умеренно" [4]. Екінші саты –арнайы риторикалы "ойлап табу", "орналастыру" канондарын арастыру. шіншісі –сзбен бейнелеуді жан-жаты таразылау. Тртіншісі –сздерді йлесім табуы. Е аыры, бесіншісі –ыра мселесі. Бл орайдаы длдл шешен тжырымы тмендегіше: "Никакая мысль не будет полезна оратору, не будучи изложена складно и законченно, и никакие слова не явять свой блеск, не будучи тщательно расположены; и как тому, как другому яркость придается ритмом" [4]. Ал ыратылы неріне абілеттілік пен кл-ксір табанды мтылысты жаттыулар арылы ол жеткізіледі.

Талантты шешен Квинтилиан аса оматы да мнді "Шешенні алыптасуы" атты ебегінде шешенді оыту мен трбиелеуді ке клемді бадарламасын сынады. Ол шешендіктануды білім беру саласында орталы орына ояды. Шешен педагогты пікірінше, шешендіктануды бес блімін йлестіре олдана білу білігі, егер сйлеу нері осы арналардан ралатынын ескерсек, табии дарындылы, теориялы оып-йрену, жаттыулар мен еліктеу есебінен алыптасады. Табии дарындылыты жоары оя отырып, Квинтилиан: "Одни эти дарования без опытного наставника, без настойчивого учения, без непрерывной практики в письме, чтении и устной речи сами по себе ни какой пользы не принесут" [5], – деп баса крсетеді. сіресе, ритор толымды тжірибе молыа жинаталатын шешендік практикаа ерекше мн береді. Сондай-а шешенні жетіле тсуіне еліктеуі кп септесерін, тек неге еліктеу керектігін дл білуі рі тсінуі ажеттігін атайды.

Шешендік практиканы иірімдері мен детальдарын тарата баяндауда мейлінше сарабдалды танытан Квинтилиан з трактатында жекелеген арнайы тараулар бере отырып, шешенні тыдаушылар алдындаы тртіп ережелері туралы (дене имылы (жест), бет имылы (мимика), трысы, тыныс алу алпы, дауыс кші мен уезділігі, саздылыы т.б.) жан-жаты екшелген талдаулар жасайды.

Тйіндей айтса, антикалытарды дістемелік тжірибесіне сйене айтса, шешендіктануды оыта отырып, шешен сйлеуге йретуге ажетті аидалар тмендегіше болады: 1) р трлі ылым салаларын мегеру; 2) дайы тжірибе; 3) ммкіндігінше кбірек жазу талабы; 4) лгілі шешенге еліктеу.

Ал М.В. Ломоносов "Шешендікке ысаша басшылы" атты трактатында осы орайдаы іс-рекетті практикалы баыттылыына мн береді. алым шешендік нерге: "Шешендік дегеніміз – кез келген натылы зат туралы шебер сйлеу нері жне сонысымен згелерді з ойына ойыстыра білу" [6], – деп анытама береді. Шешендікке йретуді бес сатылы жйесін алым тмендегіше крсетеді: 1) табии дарындылы; 2) ылымилы; 3) авторлара еліктеу; 4) жаттыу; 5) зге ылым салаларын мегеру.

М.В. Ломоносов шешендіктануды оытуды антикалы аидаттары мен дістеріне сйенеді. Цицерон пікіріне осыла келе, туа біткен абілеттілікті мнін еш тмендетпестен, ататы антикалы риторды "Аындар туа, шешендер жре алыптасады" деген аидасын рі арай дамытады. Шешендікті мегеруді аны та аны, наты дістерін (ережелерді оьп-йрену, здік риторлара еліктеу, жаттыу жне баылау) белгілеу, мысалдарды молынан келтіру М.В. Ломоносовты аталмыш ебегіні дл маынасындаы практикалы алпын танытып тр.

Орыс филологтерінде алашыларыны бірі К.П. Зеленецкий "Риторика туралы зерттеулер" (1846) атты ебегінде шешендіктану ылымындаы даралыты, задар мен міндеттерді ерекшелігін баса айтады. Антикалы дуірде алыптасан шешендіктануды бес блімді сатысына арсы К.П. Зеленецкий трт блімнен рылан тмендегідей зіндік жйесін сынады:

1) сйленер сзді логикалы рылымыны теориясы; 2) оны алыптасуыны лексикалы-грамматикалы теориясы; 3) оны зіне тн шешендік алпыны теориясы; 4) троптар мен фигураларды мегеру жне сйленер сзді толы рамды теориясы /сйленер сз композициясы, трлері мен стильдері [7].

Кеес дуіріндегі сз сйлей білуді, сзді былта, ойната олдана білу шеберлігін ксіби жоары дрежеде игертуді меже ттан ебектерді бірі – Е.А. Ножинні "Ауызша сйлеу шеберлігі" атты зерттеуі [8]. Автор шешендік нерді шаршы топ алдында сз сйлеуге даярлы пен сйлесу, дидарласу іспеттес іс-рекеттерге атысты тілдік ызметті ерекше трі ретінде сипаттайды. Зерттеуді міндеттері: 1) кпшілікпен жанды алыпта сйлесу шеберлігіні, шешендік нерді мні туралы белгілі млшерде жйелі тсінік беру; 2) шешенні аудиториямен арым-атынасыны крделі рдісін кз алдымыза келтіру, ойша моделін жасау. Осы рдіске орай ілгергі іс-рекет барысында шырасар мселелер шоырын айындау; 3) ауызша шешен сйлеу шеберлігін з бетімен немесе топты сабатар арылы мегерушілерге сала бойынша ажетті кешенді білім, білік жне дады жинатауа кмектесу.

Жоары таразыланан антикалы дуірдегі, орта асыр дуіріндегі, алыс-жаын шетелдердегі зерттеулерден мынаны круімізге болады. Ауызша шешен сйлеу шеберлігіне, яни адамдармен кзін жеткізе, ызытыра, сендіре сйлесе білу дадысына ркім де ие бола алары белгілі. Мндай жадайда адамны жеке асиеті, ынта-жігері, шешендік нерді мегеруге мтылысы аз рл атармасы аны. А.С. Макаренкоша айтса, "талант болып тумадым деп кінуді ажеті шамалы, таланттар сирек болады, ал з ісіні майталман шебері болу – ркімні олындаы іс, тек жатып ішер жалаулытан сатасын де". Бл ретте іске шыармашылы трыда келу керектігі жоа шыарылмайды, айта сала бойынша сйкесті білім, білік жне дадыларды мегеру ауадай ажет.