Жсіп Баласанны «тты білік» ебегі

Жсіп Баласан «тты білік» шыармасын 1069-1070 жылдары бастап, 18 ай ішінде жазып шыан. Бл шыарманы жазаны шін «Хас Хаджиб» атаын алады. С.Малов: «тты білікті араб шрифтімен жазыландыын, сосын сыйлыа берілетіндіктен йыр жазуына кшірілген» - деген баа береді. В.Асланов: «тты білік – зербайжан сздеріні маынасын ашуа кмектеседі» - деп, з пайымын берген. «тты білік» транскрипциясын алаш рет В.Томсен жне В.Радлов жасаан. Содан кейін трік алымы Р.Арат ш олжазбаны транскрипциялап, толы текстін жасады. 1947 жылы Стамбул аласынан І блімін, ал ІІ блімін 1959 жылы Анкара аласынан басып шыарды. Орыс тілінде толы аударма С.Иванов жасады. Ал орыс тіліндегі кркем поэзиялы еркін аудармасын Н.Гребнев жасады. збек тілінде К.Каримов йыр тілінде Шыжа йыр автономиялы район академиясы жасады. Малов кне йыр, А.Кононов брахан, А.Щербак арл тілінде жазылан дейді. .Неджип, Бартольд Жсіп Баласан заманында йыр тіліні болмаандыын айтады.

«тты білік» шыармасында ділет бейнесі – Кнтуды, ба-дулет бейнесі – Айтолды, аыл-парасат бейнесі – длміш, анаат-ынсап бейнесі – Ордгрміш.

1- бабы. зіз уа лы тірді діреттілігі.

Алла атымен бастадым сз дебін,

Жарылаан жаратан бір тірім.

ос дниені аны ола аратан,

сасы жо десе, мезеп арайы.

андайлыын біліп болмас, халайы.

Хаа бтін сенсе, ділді табындар,

Кілі сенсе – аылыды баындыр.

 

2- бабы. лейхим-салам, діретті пайамбар.

Рахымды ием пайамбарын жіберді,

Кісі ізгісі, ел сарасы жігерлі.

Тнек тнде шамы болды халыты,

Саан жрта нрын шашты ол жарыты.

 

Жібек мінез, аылды аппа пейілді,

Жаны жомарт, олы ашы мейірлі.

 

3- бабы. Трт сахабаны асиеттері, діреті туралы.

Трт серігі бар еді оны сенетін,

Бірге трып, аыл-кеес беретін.

Брінен де Аты лы, ірі де,

Хаа тзу кілі де, ділі де.

Сонсо Фару еді кісі сарасы,

Тіл- ділі сай, халыты е данасы.

шіншісі – Осман, жомарт, аылды,

Тадаулы ер, саи, ке – мол, асыл-ды.

ли – сонсо, жігерлі, мрт сері ер-ді,

Жректі, отты, аыл – ойы кемел-ді.

 

4-бабы. Жарын жаз, аса адірлі лы Борахан асиеті.

Аты тты, та толып ос жаан,

Ттты лемді Тауаш лы Борахан.

 

Заман саан берді дулет, берді та,

Берсін тір тапен бірге енді ба.

 

Тркі ты ей, Алла дулет,ба берді,

Шкір ет те, мы есімін жатта енді.

 

5-бабы. Жеті жлдыз, он екі брх туралы.

Кллі лемді алауынша ол жаратты,

Кн мен айды жаып, нрын таратты.

 

Жасыл ккке шо жлдыздар адапты,

ара тнді, жары кнді жаратты.

 

шеуі – су, шеуі – жел, шеуі –от,

ш топыра, жаан туан тгел боп.

 

6-бабы. Адамны адір-асиеті туралы

Адам ха жаратты да ескерді,

Оан аыл нер, білім, ес берді.

 

Білік берді – адам бгін жетілді,

Аыл берді – талай тйін шешілді.

 

Кллі ісіді аылымен баптаын,

Уаытыды білімімен сатаын.

 

7-бабы. Тіл неріні асиет сипаты мен пайда зияны туралы

Тіл – арыстан есік баан ашулы,

й иесі, сатан, жтар басынды!

 

Тілімнен кп жафа шектім, есебім,

Бас кесілмес шін тілді кесемін.

 

Кп сйлеме, азайт бірер тйірін,

Бірер сзбен шеш тмен сзді тйінін.

 

ос нрсені шалмас артты рыы,

Бірі – ізгі сз, бірі – ізгі лыы.

 

8-бабы. Кітап иесі з зіреті туралы.

Аыл керек ерге жаан бастауа,

Аыл, жрек керек елді стауа.

Аылымен ттты лемді стаан,

Білімімен биледі елді нсаан.

 

ай кез болса, бл кнде де, брын да,

Білімдіге тиді, билік орында.

Ел бла білімімен оалар,

Ер кемісе білімімен жоалар.

 

9-бабы. Ізгілік ылматы жасылыы, пайдалары.

Егер олын зын болса – халыа,

Ізгі ылы, ізгі сзбен жарыла.

 

Тірі лер, аыры жер жастанар,

Жасы кісі лсе, жасы ат алар.

Тірі леді, тсеніп жер-жастыы,

Аты лмейді, лсе де зі жасыны.

 

Жасы болса, аты жасы маталар,

Жаман болса, ай ер, сгіп, датталар.

 

10-бабы. Білік, аылды асиеті, пайдасы.

Аылдыа лайы, рмет жгініс,

Аыма жан топыра ой бір уыс.

 

Крсе баып, мына бір сз жаылтпас,

Онсыз надан зін-зі жарытпас.

арап трса, кллі сзді рсімін,

Аыл, білім – е асылы, сілі.

 

Білім ктпе ызба адамнан, тасырдан,

Ашулы адам адасады аылдан.

 

Біліктіні тыда, аылды блаы,

Білімді сз – шырын, жанны нары.

 

11-бабы. Кітапа ат ойылуы мен артты.

Кітап атын «тад білік» ойдым,

тын ттсын оушым білікті ойды.

Жазан кітап сйлеген сздеріммен,

Екі дниені стауды кздедім.

 

 

Асан адам ырыты ырасынан,

Айырылар жасты ша сырласынан.

 

ткен – тті... Жыла, кін...

Брібір, л.

Енді алан аз кнні адірін біл.

12-бабы. Сз басы. Кнтуды елікті сзі.

Данышпан бек бар еді жаан басы,

Жасады за, жасарды алам жасы.

Ол – Кнтуды лемге аты млім,

Даы млім, заты мен ты млім.

 

Білікті бек, ойы шыр, адал еді,

Жамана рт, жауына тажал еді.

 

13-бабы. Айтолдыны Кнтудыа келуі.

Айтолды атты бар еді бір ер кісі,

Даын естіп келді елбасын кргісі.

 

14-бабы. Айтолдыны Елікті ызметін келуі.

15-бабы. Айтолдыны Елікке зі дулетін екенін айтуы.