Дріс. азіргі замандаы ылым.

1. Пндік йымдасан ылымны алыптасуы.

2. азіргі заманы ылымны ерекшеліктері.

3.ТР мен ркениеті тарихы.

азіргі заманы ылым белгілі методологияа, яни олданылатын дістерді жиынтыына негізделген. Осыан оса рбір ылым саласы тек ана арнаулы объектіге ана емес, сол объектіге сйкес арнаулы діске де ие болады.
Зерттелетін заттарды ртрлілігінен пайда болатын, жаратылыстану ылымы мен гуманитарлы танымны методологиялары арасында біратар айырмашылытар бар. Жаратылыстану ылымы методологиясында затты жеке ерекшіліктері ескерілмейді, себебі ол баяыда алыптасып зерттеушіні назарынан тыс алан. Мысалы, тарих ылымында затты пайда болуын, оны жеке ерекшіліктеріні толыымен арастырады. леуметтік танымны методологиясы жаратылыстану методологиясынан пнні зіндегі айырмашылытары бойынша ажыратылады: 1) леуметтік таным зін - зі жоюшы нтижеге алып келеді (“биржаны задарын білу осы задарды зін жоюа келіп соады”-деп жазды кибернетиканы негізін салушы Н.Винер); 2) егер жаратылыстану ылымдары танымында жекелеген фактілер бірдей болса, леуметтік танымда ондай емес. Сондытан, леуметтік таным методологиясы фактілерді жалпылап ана оймай, сонымен бірге ол аса лкен маыза ие индивидуалды фактілермен жмыс істейді. Осы фактілерден объективті рдіс пайда болып, солармен де тсіндіріледі. Гуманитарлы таным методологиясыны зіне тн ерекшелігі осында.
азіргі заманы ылымда жаратылыстану жне гуманитарлы ылымдарды методологияларыны бір-біріне жаындасу тенденциясы байалуда, біра оларды негізгі жне аидалы айырмашылытары лі де саталуда.
ылыми дістер эмпирикалы жне теориялы дістер болып блінеді.
Эмпирикалы дістерге тмендегілер жатызылан:
1) баылау – объективті шынайылыты арнайы трде абылдау;
2) суреттеу – объектілер туралы мліметті табии жне жасанды тілді кмегімен бекіту;
3) лшеу- объектілерді сас асиеттері немесе белгілері бойынша салыстыру;
4) тжірибе жасау – былысайталанан кезде ажетті жадайлар айталаканына байланыстызгерістерді арнаулы дайындалан орындар арылы баылау.
Зерттеулерді теориялы дегейіндегі ылыми дістерге тмендегілер жатызылады:
1) формаландыру - зерттеліп отыран шынайы процестерді маынасын ашатын абстрактылы-математикалы модельдер ру;
2) аксиомаландыру – длелдеуді керек етпейтін аксиомалар, яни длелдеуді ажет етпейтін тжырымдарды негізінде теория ру;
3) гипотетикалы - дедуктивтік діс – нтижесінде эмпирикалы фактілер тжырымдалатын бір-бірімен, дедуктивті байланыста болатын гипотезаларды жйесін жасау.
Зерттеу дістеріні классификациясы аса крделі мселе боланны зінде де, дстрлі трде оларды ш топа: жалпы ылыми, интерылыми жне жеке ылыми дістерге блу абылданан. Жалпы ылыми дістер барлы ылым салаларына тн жне оларды біріктіретін зерттеу объектісінде пайдаланылатын логикалы дістерді, яни: баылау мен тжірибе, анализ бен синтез, жорамал мен гипотеза, индукция мен дедукция, аналогия, классификация мен систематизация, генетикалы діс, т.б. біріктіреді. Интерылыми дістерге – экстрополяция, интерполяция, модельдеу, ретроспекция, эксперттік баалау, т.б. жатады. Жеке ылыми дістерді кптеген ылыми топтары бар.
Жалпы ылыми дістер ішінде тмендегілерді бліп крсетуге болады:
- анализ – жан-жаты зерттеу масатында бтін бір затты рамдас бліктерге (жатарына, белгілеріне, асиеттеріне жне т.б) блу;
- синтез – затты рамдас бліктерін бірттас зата біріктіру;
- абстракциялау - зерттеліп отыран былысты ажетті емес асиеттері мен арым-атынастарынан зерттеуге керек асиеттері мен арым-атынастарын бліп алу;
- жалпылау – объектілерді жалпы белгілері мен асиеттерін анытауа ммкіндік беретін ойлау дісі;
- индукция – жеке орытулар негізінде жалпы тжырым жасауа ммкіндік беретін зертеу мен талылау дісі;
- дедукция – жалпы тжырымнан жеке тжырым жасауа ммкіндік беретін талылау дісі;
- аналогия – объектілерді бірдей белгілеріні састыы негізінде оларды састыы туралы айтуа мкіндік беретін таным дісі, басаша айтанда, аналогия - ылымны бір саласындаы атынастарды, оны екінші саласына транспозициялануы, мысала: тарихи аналогия, кеістіктік аналогия жне т.б
- классификация- зерттелетін пнні зерттеушіге ажетті маызды белгілері бойынша трлі топтара блу (сіресе, биология, геология, география, кристаллогрфия, т.б. ылымдарды трлі блімдері).
Зерттеу процесі барысында тмендегідей интерылыми дістер олданылады:
• экстрополяция – ойды дамуы немесе белгілі бір тарихи кезедегі тенденцияларды ашылуы, яни жасалан задар мен тжырымдарды баылау аймаынан баса аймаа ауысуы;
• интерполяция - былыстарды динамикалы атарында крінбейтін, біра осы атар мшелеріні араатынасын ашу негізінде параметрлерді, функцияларды, крсеткіштерді табу;
• модельдеу – шынайы трде бар процестер мен былыстарды логикалы, информациялы жне графикалы рылымын жасау, яни объектілерді жеілдетілген трінде бейнелеу; модельдеу – тпнсаны зерттеушіні ызытыратын ажетті жатарыны длме – дл кшірмесін тсіру арылы зерттеу;
• ретроспекция- объектіні жйелі трдегі сипаттамасын алу шін зерттеу объектісіні тарихи дамуын зерттеу, яни оны ртрлі уаыт кезедеріндегі дамуыны динамикалы атарын зерттеу;
• эксперттік баалау - экспертті немесе эксперттерді тжырымдары мен ойлары;
Крделі рылымды объектілерге анализ жасау шін тмендегі дістерді олданады:
- декомпозиция – лкен жалпы бір масатты бірнеше топтара блу;
- селекция – зерттелуге келетін варианттарды іріктеп алып, маызы жо фактілерді алып тастау;
- агрегирование – жекелеген сипаттамаларды жалпы сипаттамаа біріктіру.
Егер объектіні рылымы жйесіз болса, оны талдау шін дезагрегациялау, яни жалпылаушы сипаттамаларды жеке сипаттамалара жекелендіреді.
Жоарыда айтылып ткен дістерді немесе тсілді ешайсысы да, дара трде зерттеуді негізіділігін, длділігі мен дйектілігін ажетті дегейде амтамасыз ете алмайды. Сол себепті зерттеуде жоары нтижеге жету шін оларды бірнеше тріні жиынтыын пайдалану ана тиімді бола алады. ылыми танымны логикасы мен парадигмалары
Зерттеу ралдарына трлі процедуралар, дістер, тсілдер, методикалар, жйелер мен методологиялар кіреді. Бл тсініктер тмендегі логикалы атарды райды. діс - зерттеу барысында белгілі бір орытынды алуа баытталан, бір немесе бірнеше метематикалы, немесе логикалы операцияларды теорияа немесе практикаа негізделген трі. Процедура – белгілі бір операциялар жиынтыыны орындалуын амтамасыз ететін іс-рекеттерді жиынтыы. Тсіл – крделі діс болып табылады, ол зерттеу барысындаы бірнеше нысаналы дістерді жиынтыы. Методика – бір немесе бірнеше дістер жиынтыына негізделген зерттеу жолдары, немесе оларды жиынтыына негізделген дістер. Методология - зерттеу дістері, жйелері мен методтары жніндегі білімні жиынтыы. Жйе – крделі былыстар мен процестерді зерттеу шін ажетті техникалы ралдар мен методикаларды жиынтыы.
ылыми танымны нтижелері тсініктерді алыптастырумен аяталады. ылымны тсініктілігі бір-бірімен тыыз байланысты аксиомалар, теоремалар мен тжырымдарды ата логикалы рылысымен тсіндіріледі. Тсініктер кп жаты рылыма біріктірілген. Теория – бл тсінікті кеейтілген трі. Кез келген ылыми теория – Евклидті не Н.И.Лобачевскийді геометриясы, квантты механика, не азіргі заманы космогония - тсініктерді алыптасуыны мысалы бола алады. Тсініктерді алыптасуы - здіксіз жретін крделі рдіс. рбір ылым белгілі бір задылытара баынатын тсініктер жйесі болып табылады. ылым кумулятивті рдіс деп аталатын тек ана фактілерді жай жиынтыы емес. Фактілерді детте гипотеза мен теориялар арылы тсіндіруге тырысады. Оларды ішінде белгілі бір кезеде парадигмаа айналатын жалпыа орта немесе фундаменталды теория болады. Кезінде осындай парадигма ретінде Ньютонны аспан жне жер денелеріні озалыс теориясы арастырылды, йткені, бл теорияа наты механикалы процестерді зерттеуші дерлік алымдар сйенді. Дл осылай, электрлік, магниттік, оптикалы жне радиотолынды процестерді зерттеуші барлы алымдар Д.К.Максвелл жасаан электромагниттік теорияны парадигмасына сйенді.
ылыми революцияларды талдау шін, ылыма парадигма тсінігін енгізген америкалы алым Томас Кун (1922-1996 ж.) оларды ерекшелігін – брыны парадигманы жаа парадигмаа ауысуы, яни зерттеліп отыран процестерді жаа, тере жне крделі тріне ауысуын крсетіп кеткен. Оны пікірі бойынша ылымны дамуын екі кезеге блуге болады:
- алыпты кезе, бл кезде алымдар парадигманы жеке, арнаулы сипаттаы мселелерді шешуге пайдаланаан; -экстраординарлы кезе - жаа парадигманы іздеу кезеі.
Осындай зараста жаа парадигманы брыны зерттеулермен ешандай байланысы жо бола трып, оны зіні пайда болуы тсініксіз болатыны сзсіз. Шын мнінде, парадигмаа арама-арсы аномалиялы фактілер мысалдарынан – анализ, баалау сияты процестерді ылымны кдімгі даму кезеінде-а пайда болып жатандыын байауа болады. Сондытан ылымны дамуыны крсетілген кезедерін бір біріне зілді – кесілді арама - арсы ою негізсіз болып, бл кзарас кптеген алымдарды тарапынан арсылыа кездесті.

Баылау сратары:

1. ылыми дістер андай?

2. Эмпирикалы дістер бл -?

3. Зерттеулерді теориялы дегейіндегі ылыми дістерге не жатады?

сынылатын дебиеттер:

1.Алтай Ж., Касабек А.., Мхамбетлі К. Философия тарихы.- Алматы,2006.

2.Аназарова Х. З. Философия тарихыны дріске курсы.- Алматы, 2009.

3. Зотов А.Ф. Современная западная философия. М.. 2010.

4. бішев . , бжанов Т. Философия тарихындаы таным теориясы жне метод проблемасы. Алматы,2010

5. Классическая философия науки: Хрестоматия ред. Пржилепский В.И. М., 2006

6. абитов . ылым тарихы мен философиясы. Оулы. – Алматы, 2008.