Р валютасын жоарлату шін андай шаралар олдану керек?

Зерттеу таырыбыны зектілігі. азастан Республикасы халыаралы сауда саласында жне ел ішіндегі макроэкономикалы жадайа бейімделумен халыаралы экономикалы айырбас барысында згерістер мселелеріне жиі кезігеді. азастан экономикасын лемдік экономикамен байланыстыратын негізгі буын – валюта саясаты мен лтты аша бірлігіні валюталы баамындаы згерісі. Сырты экономикалы саясат жйесінде валюталы саясат е маызды орынды алатыны белгілі. азастан Республикасы Президентіні жыл сайыны азастан халына Жолдауында сырты жне ішкі саясатты негізгі баыттарыны бірі деп, аша-несие саясаты, сондай-а аржы нарыы жне лтты валютаны айырбас баамыны тратылыына, инфляция дегейіне аса назар аударуы осыны айаы.

Валюта саясаты мселесі, лтты валютаны айырбас баамын алыптастыру жне лемдік валюта нарыында оны траты жмыс істеу проблемалары трізді валюталы атынастара азастандаы нары реформаларыны байланыстылыы оны ерекшелігі болып саналады.

Валюталы баамны згеру перспективасы бойынша мселеге алымдар жне кптеген сырты экономикалы ызметке атысушылар арасында ызу пікірталастар дайы жаласуда. Осы кзарастан валюталы саясат жне лтты валютаны айырбас баамын тратандару мселесін зерттеуді те зекті екені айын. Бл трыдан осы мселені тиімділігін зерттеу жне оны ммкіндігінше траты экономикалы суі стратегиясын жзеге асыруды амтамасыз ету ажеттілігі туындайды.

Зерттеуді масаты жне міндеттері. Курсты жмысыны масаты: Валюталы реттеуді, лтты валютаны айырбас баамын тратандырудаы, олданылатын дістерді жне осы процеске пайдаланылатын валюта-аржы ралдарыны тиімділігін анытау арылы траты экономикалы суді амтамасыз ету шін жргізілетін валюта саясатын жетілдіруге баытталан ылыми негізделген сыныстарды зірлеу болып табылады. ойылан масата ол жеткізу шін, курсты жмысыны мазмнын жне исынды дйектілігін анытаан келесі міндеттерді шешу ажет:

- лтты валютаны айырбас баамыны алыптасуына жне оны тратануына ыпал ететін факторлар серін анытау;

- сырты тепе-тедікті сатауда валюталы саясатты, баса да экономикалы салалармен тыыз байланыстылыына теориялы негізді сипаттама беру;

- лтты валютаны жмыс істеу тиімділігін арттыруды амтамасыз ететін экономикалы шараларды айындау;

- валюталы тртіптемені ырытандыруа азастандаы аржы нарыыны ыпал ету ммкіндіктерін айындау;

- экономикалы крсеткіштерді тедестіру масатында валюталы саясат механизмін жетілдіруге атысты наты сыныстар жасау.

Зерттеу объектісі лтты валюта нарыы дамуыны тередеуі жадайында лтты валютаны айырбас баамын тратандыруа баытталан азастанны валюталы реттеуі.

Курсты жмысыны рылымы жне клемі. Курсты жмысы кіріспеден, ш тараудан, орытындыдан, пайдаланылан дебиеттер тізімінен трады.

1 Халыаралы валюта жйесі. Халыаралы валюталы ор

1.1 Халыаралы валюта жйесі жне оны кезедері

Халыаралы валюта жйесі дниежзлк нарыты маызды элементі болып табылады. Валюта жйесін лтты жне халыаралы валюта жйелері деп ажыратады.

¥лтты валюта жйесі - белгілі бір елдегі,сол елді задарымен аныталатын валюталы атынастарды йымдастыру формасы.

лемдік валюта жйесі - мемлекет аралы келісімдермен бекітілген, тарихи алыптасан халыаралы ашалай атынастарды йымдастыру формасы болып табылады. Оны пайда болуы жне дамуы халыаралы аша саласында парапар шарттарды талап етуші капиталды интернационализацияндыруды дамуыны обьективті крінісі ретінде арастыруа болады.

лемдік шаруашылы байланыстар - валюталы атынастарды траты жйесіз елестету иын. Валюталы атынастар шаруашылы байланыстарды р трлі салаларында ызмет етеді.

Халыаралы валюта жйесі дниежзілік ашаларды функциясын орындайды, атап айтанда, лемдік ашалар айналдыру ралы, тлем ралы , байлы орлану ралы ретінде олданылады.

Халыаралы валюта жйесіне біратар рылымды элементтер тн, оларды ішінде аса маыздылары :

- халыаралы ашалай тауар ;

- халыаралы темпазды;

- валюта баамы ;

- валюталы нарытар ;

- халыаралы аржы-валюталы йымдар ;

- халыаралы келісім шарттар.

Халыаралы ашалай тауар - рбір елмен, оны аумаынан кетілген байлыты эквиваленті ретінде абылданады. Алашы халыаралы ашалай тауар ретінде алтын болды. Кейіннен экономикасы жоары дамыан елдерді валюталары лемдік аша болып абылданды .

Валюта - бл халыаралы экономикалы атынастарда олданылатын аша. Оны негізгі екі трі бар:

- халыаралы сауда валютасы ;

- халыаралы резервтік валюта .

Халыаралы сауда валютасы - халыаралы сауда операцияларды баалауы шін ызмет етеді (тауарлар мен ызметтерді экспортты жне импорты), ол зі сату - сатып алу объектісі бола алады.

Халыаралы резервтік валюта елдер арасындаы атынастардаы халыаралы аша айналымымен байланысты. Ол елді валюта жйесіне ажетті жадайда кмек крсетуге олданылатын мемлекетті валюта резерві.Сонымен атар валюта белгілі бір критерийлер бойынша жіктеледі.Біз оны 1- кестеден кре аламыз.

Сарылатын ресурстарды иесі здеріні болжамдарында ателессе немесе алдаы ндылыты дрыс бааламаса, андай жадай болады?

Сарылатын ресурстар (орыс. Исчерпаемые ресурсы) — табии ортадан алынан сайын саркылатын ресурстар.Сарылатын ресурстар алпына келетін (таза ауа, тщы су, кнарлы топыра, сімдік, жануарлар лемі) жне алпына келмейтін (минералды) ресурстар (азып алынатын отын, металды минерал шикізаттар (темір, мыс, т.б.), бейметалды минерал шикізаттар (саз, м, фосфаттар, т.б.) болып блінеді. Блар табии процестерді нтижесінде орны толмайтындытан сарылады (мыс, алюминий, т.б.).

26- Тегені айырбас баамына ыпал ету немесе брыны дегейінде алдыру масатымен сраныс пен сынысты арасындаы айырмашылыты жабу шін лтты банк валютаны сатады немесе сатып алады. Бл – лтты банкті валюта баамына тікелей ыпал ету дістері. Алайда, капиталды кезеі кбірек болса, лтты валютаны траты баамын олдауа талпынан жадайда лтты банкті валюталы резервтері тез сарылады. Ондайда лтты банк валюта баамына сер етуді жанама шараларын олдана алады. Оларды негізгілері резервтік млшер мен есептік ставканы згерту болып саналады.

Резервтік млшер – з операцияларын жзеге асыру шін коммерциялы банктерді пайдалануына аысы жо банк депозиттеріні блігі. Оны реттей отырып монетарлы биліктер елдегі жиынты аша массасын кбейтіп немесе азайтады. Ол з кезегінде валюта баамын азайтады немесе кбейтеді.

лтты банк резервтегі млшерді кбейткен кезде коммерциялы банктер несие эмиссиясын тмендетуге мжбр болады. Резервтік млшерді суі коммерциялы банктерді аымдаы шоттарын ысартуа жне аржы блігіндегі резервтерді жоарлатуа жне баыттауа мжбр етеді. Бл несие бойынша пайыздарды суіне, соны салдарынан елде аша массасыны азаюына жне лтты валюта баамыны кбеюіне озау салады. лтты банк резервтік млшерді тмендеткен кезде аша массасы кбейіп, лтты валюта баамы тмендейді.

Есептік ставканы згерту тетігі де соан сас рекет етеді. Есептік ставка – лтты банкті коммерциялы банктерге берген ссудалары бойынша пайыз. Оны суі несие алуа деген коммерциялы банктерді ыыласын тмендетіп, яни елдегі аша сынысын азайтады, сондытан тмендеу оны да, соан сйкес згені де лайтады.

Валюта нарыыны жне баалы ааздар нарыы ралдарыны арынды зара сісуі жне ттасуы аржы нарыында мемлекеттік реттеуді міндеттерін айтарлытай крделендіріп жне бл процес лкен шыынды талап ету жадайына шыратады. Осыан байланысты сырты сауда операцияларында алтын-валюта активтерін тиімді жне отайлы пайдалануда, сырты несие ресурстарын арыза алуда, батыс елдеріні тімділігі жоары ааздарын инвестициялауда, валюта айырбастау ммілелерінде жне шетел мемлекеттеріні валюталы девиздерін тарту бойынша операцияларда проблемалар туындайды.

Алайда резервтік активтерді олданан кезде шешім абылдауды шекараларын анытайтын біратар факторларды есепке алу ажет. Ондай факторлара мыналар жатады: трансакциялы шыындарды млшері, тімділік, несие туекелдігі бойынша шектеу, резервтік аржыны рылымына ммкін згерістерді енгізілу жылдамдыы.

азастанны валюта саясаты — лтты валютаны лемдік аржы нарыындаы тратылыын амтамасыз етуге баытталан. Оны валюта баамыны салыстырмалы тратылыына инфляциямен сауда жне тлем балансы сальдосыны дегейлері арасындаы наты араатынастарын реттеу жолымен ол жеткізіледі. Мемлекетті сырты резервтік активтеріні тпкілікті есебіне тлем балансы тапшылыын аржыландыру соы саты болып саналады. Оны теестіру тегені, валюта баамыны ауытуын шектеуді тікелей масат ететін валюта нарыындаы валюталы интервенцияны тетігі арылы жзеге асырылады.

Алтын-валюта резервтерін алыптастыру жне пайдалану мемлекетті валюта саясатыны негізгі міндеттеріні бірі болып саналады. Халыаралы тімділікті клемі мен рылымы елді халыаралы міндеттемелеріні ажетті тлем аржыларымен амтамасыз етілу дрежесін анытайды. Резервтік активтерді осалы орлары кімет органдарыны да, елді коммерциялы жне аржы рылымдарыны да борышорлы міндеттемелерін теуді халыаралы есеп айырысуын жзеге асыруа олданылуы ммкін. Алтын-валюта активтерін тиімді пайдалану валюта резервтеріні ттенше жоары дрежеде болуын, валюта оржынын ртараптандыруды, активтерді рылымдарын отайландыруды талап етіп, сонымен атар ол сырты экономикалы ызметке ммкіндігінше жне барынша жрдем крсетуге, сонымен атар лтты аша бірлігіні валюта баамын тиімді реттеуін амтамасыз етеді.

Еркін айырбасталатын валюта резервтері елді тлем балансын теестіру шін тікелей пайданылады. Ресми резервтерді рамында болатын алтын авуарлары осы масаттара своп операциялары арылы немесе здеріне ойылан баа бойынша нарыа еркін айырбасталымды валютаа айналу сатысынан ткеннен кейін ана пайдаланылуы ммкін.

Республиканы тлем балансында крінетін резервтік активтер ішкі орланымны жылыстауы жне елге шетел капиталы тсіміні нтижесінде алтын-валюта авуарларыны згерісіні жадайын крсетеді. Тлем балансы тапшылыын жабу шін, яни кімет сырты экономикалы тепе-тедікті амтамасыз етуді негізгі кздеріні бірі саналатын аржы тартатын алтын-валюта резервтерін олданады. Халыаралы Валюта орыны арыздарымен жне айрыша аржыландыру бойынша операциялармен бірге резервтік активтер азастанны халыаралы есеп айырысуын теестіру шін, тімділікті баламалы аржылары ролінде шыады.

Алтын-валюта активтеріні елеулі кбеюі жне ел экономикасына шетел валютасыны айтарлытай массасыны тсуі, біріншіден, инфляцияны шыл жоарылатуы, екіншіден, лтты акция бірлігі баамыны лдырай лауына сотыруы ммкін. Осы жылдарда жинаталан арты тімділікті айытырмай аша базасын тратандыру жне инфляциялы дірістерді дамуына арсы рекет ету ммкін болмады. Сондытан таза халыаралы резервтер салы банкісіні ыса мерзімді ноталарын шыару жне тарату бойынша активтендірумен бейтараптандырылды. лтты банкті ноталар эмиссиясыны клемі 2006 жылымен салыстыранда 2007 жылы 12,2 %-ке, 156,4 млрд. Тегеге дейін, айналыстаы нота клемі 2,8 есе, 24,6 млрд. тегеге дейін тмендеп, соан арамастан 2007 жылы ыса мерзімді ноталар тімділікті реттеуді негізгі ралдарыны бірі болып алды.

Сырты нарыта азастанды тауарларды баа бсекесіне абілетілігін олдау шін ашаны сранысы мен сынысына туелді баамны ауытуына себепші болатын, сондай-а тегені згермелі айырбас баамы тртіптемесін 2003 жылы лтты банк сатап алды. Жыл бойы АШ доллары атынасына арай тегені ныаюа беталысы іс жзінде байалды. Ішкі валюта нарыына шетел валютасыны елеулі тсіміні тсуі тегені ныаюына ммкіндік туызды. Аымдаы жылды басынан бері лемдік нарытаы энергетикалы ресурстарды жоары баалары, мемлекеттік меншік лесін жекешелендіру, сонымен бірге корпоративтік сектор мен екінші дегейдегі банктерді сырты нарытаы арыз алуы себепші болан экспортты ашалай валюта тсіміні елеулі клемі шетел валютасыны негізгі тсім кзі болып саналады.

Ішкі валюта нарыына шетел валютасыны елеулі тсіміні тсуі жадайында азастанны ор биржасынан жне банкаралы валюта нарыынан шетел валютасыны лтты банк сатып алан таза клемі 2007 жылы 4,2 млрд.-а жуы АШ долларын рап, соны жартысынан астамы лтты банкті ыса мерзімді ноталар шыарылымымен айытырылды. Одан баса лтты орды активтерін толтыру масатын кздеген лтты банк аржы министірлігіне 1,3 млрд. АШ долларына, валюта сатты.