Экономикалы теорияны пайда болуы жне оны алыптасуы. 3 страница
25. Нарыты негізгі элементтері. Рынок тетіктеріні негізгі элементтері рынок баасы, сраныстар атынасы, сыныстар мен бсекелестік болып табылады. Сраныс- белгілі бір уаытта, алыпты баа жадайында сатып аланатын тауарлар саны. сыныс- ндірушіні нарыта сататын тауарларыны саны. Баа жоарлаан сайын ндірушілерді нарыта сатысы келетін тауарларыны саны артады жне керісінше. Рынокты тетіктерді зін келесі жадайда крсетуге болады: сатушьларды арасында кшті бсекелестік болан сайын, соншалыты лкен клемде тауарлар сыну сатып алушыларды сранысынан асатын болады, ал, рынок багасы тседі. Бл ндірісті ысартуа кеп согады. Керісінше, сатушылар арасында бсекедестік тмендегенде, тлем абілетіні сранысы тауар сынудан аса бастайды. Нтижесінде баа сіп, тауар ндіру пайдалы болып, ол кеи бастайды. Бсекелестік - бл капиталды салу жагдайындаы е жоары пайда шін ксіпкерлер арасындаы бсекелестік. Бсекелестік кресті нысаны - салааралы жэне ішкі салалы болады. Салааралы бэсеке оамдык ондірістегі р трлі салалардаы кэсіп-керлер арасында жргізіледі, ал, ішкі салалык бсеке - біртекті тауарлар шыгаратын ксіпкерлер арасында болады. Бэсекелестік пайдаланатын дістеріне байланысты баалы жне баалы емес болып блінеді. Багалы бсекелестік ндірісті кбірек оидіруші факторларын пайдалану есебінен німге бааны тмендету жолымен жргізіледі. Ал, бсекелестікті баалы емес дісіне онімні сапасын ктеру, жарнама, сатудан кейінгі ызмет, ндірістік тышылы ж/е т.б. жатады.
26. Нарыты артышылыы мен кемшіліктері.Артышылыы:згеретін жадайлара тез бейімделу жне икемделу; шыындарды азайту жне пайданы кбейту масатымен жаа технологияларды оперативті олдану; шешім абылдауда, келісім жасауда ндірушілер мен ттынушыларды туелсіздігі; р трлі ажеттіліктерді керекті млшерде жне жоары сапамен анааттандыру абылеті. Кемшіліктері:нары ебек пен табыса ыты кепіл бермейді; оамда тесіздікті туызады; тауарлар мен ызметтерді жымдасан трде ндіруге ынта тудырамайды; нары леуметтік ажетті тауарларды ндіруге емес, ол ашасы бар елді ажетін анааттандыруа баытталан.
27. Сраным заы, исыы жне оан сер ететін факторлар. Сраныс- белгілі бір уаытта, алыпты баа жадайында сатып аланатын тауарлар саны. Аша аражатымен амтамасыз етілген сраныс тлемабілетті сраныс деп аталынады. Сраныса кптеген факторлер сер етеді, соларды е маыздысы-баа. Баамен сраныс арасында кері байланыс, баа скен сайын сраныс тмендейді жне керісінше. Осы байланыс сраныс заыдеп аталынады. Бл байланысты исыта крсетуге болады. Графиктегі D исыы сраныс исыы, Р –баа,Q- сраныс клемі. D исыы сола тмен орналасан, себебі баамен сраныс арасындаы байланыс кері. Сраныс клеміні графикалы згеруі сраныс исыыны бойымен жылжуды білдіреді. Сраныс исыыны бойымен жылжуы, баа згеруіні салдарынын тауар ды сатып алу клемі азайанда баалады. Сонымен оса егер сраныс баалы емес факторлер серінен згеретін болса, исыты зіде ыысуы ммкін. Баалы емес факторлерге келесілер жатады: ттынушылы таламны згеруі; сатып алушылар саны; ттынушылар табысы; алмастырыш жне байланысты тауарлар баасы; сатып алушылар ктулері.
Р
Q
28. сыным заы, исыы жне оан сер ететін факторлар. сыныс- ндірушіні нарыта сататын тауарларыны саны. Баа жоарлаан сайын ндірушілерді нарыта сатысы келетін тауарларыны саны артады жне керісінше. Баа жне сынылатын тауарлар саны арасындаы тура байланыс сыныс заы деп аталынады. Бл байланысты графикте сыныс исыы трінде беруге болады. Графиктегі S исыы сыныс исыы, Р –баа,Q- сраныс клемі. S исыы оа жоары орналасан, себебі баамен сраныс арасындаы байланыс тура. сыныс клеміні графикалы згеруі сыныс исыыны бойымен жылжуды білдіреді. Сраныс исыыны бойымен жылжуы, баа згеруіні салдарынын тауарды сыну клемі згергенде баалады. Сонымен оса егер брыы шыындар клемінде сынылатын тауарлар саны артса, сыныс исыы оа ыысады, ал тауарлар саны азайса, сола ыысады. сыныс исыыны ыысуы баалы емес факторлер серінен болады, ол факторлер: ресуртар баасыны згерісі; технология; салы жне дотациялар; баса тауарларды баасы.
Р
Q
29. Сраным жне сыным икемділігі. Сраныс пен сыныс кптеген факторлардан туелді жне осы факторларды згеруіне арай олар да згереді. Икемділікті маынасы осындай зара згерістерден туындайды. Икемділік - бл белгілі бір факторды 1% згеруіне жауап ретінде сраныс пен сынысты анша процентке згергенін анытайтын крсеткіш. Ол крсеткіш проценттік згеру атынастарымен аныталады. Сранысты баалы икемділігі – тауар баасыны 1% згеруі сол тауара деген сранысты анша процентке згеретінін крсетеді, яни бл крсеткіш сраныс клемні осы тауар баасыны згеруіне сезімталдыын анытау шін олданылады. Q% ЕPD = Р%; Q%
ЕPD =
Р%;
Q%
ЕPD =
Р%;
Q%
ЕPD =
Р%;
Q%
ЕPD =
Р%;
Q%
ЕPD =
Р%;
Q%
ЕPD =
Р%;
Q%
ЕPD =
Р%;
Сранысты табысты икемділігі – бл крсеткіш ттынушы табысыны 1% згеруі осы тауара деген сранысты анша процентке згеретінен крсетеді. Бл коэффициент тауарды сапалылыын анытайды. Бірін - бірі алмастыратын жне толытыратын тауарларды боландыынан, бір тауарды баасыны згеруі екінші тауарды сраныс клеміні згеруіне сер етеді. Бл байланысты анытау шін сранысты иылысан икемділігі деген крсеткіш олданылады. Бл крсеткіш У тауарыны баасы 1% -ке згерген кезде Х тауарынан сраныс клемі анша процентке згеретінін крсетеді. сынысты икемділігі – бл бааны 1% -ке згеруі сыныс клеміні анша %-ке згеретінін анытайтын крсеткіш.
30. Капиталды мні, ауыспалы айналымы, оны ш сатысы. Капитал - кп маыналы ым: ол материалды игіліктерді оры, ол сонымен атар материалды емес элементтерді де амтиды, атап айтанда адамны абілеті, білімі. Капиталды екі негізгі формасын айтуа болады: ндіргіш капитал-ндіріс рал - жабдытары, ашалай капитал – аша капитал тиімді пайдалану арылы ол иесіне табыс келеді, Капиталды сімі – пайызы деп аталады. Капиталды ауыспалы айналымы- ндіріс факторлеріні ныны ндіріс жне айналыс сферарасы арылы озалысы, нтижесінде олар ш кезенен тіп, сйкесінше ндіргіштік, ашалай жне тауарлы формаа айналады.
ндірістік цикл кезедері:
А – Т .....
..... Т '– А'
ЖК
А- бастапы капитал (аша); Т- тауар; ЖК – жмыс кші; - ндіріс ралдары; – ндіріс процесі; Т '–ндірілген тауарлар мен ызметтер; А' – скен бастапы капитал. р кезе белгілі бір ызмет атарады: бірінші кезеде ндіріс жадайлары алыптасады; екіншіде тауарлар мен ызметтер ндірісі жзеге асады; шіншіде тауарлар мен ызметтер сатылып, пайда алынады. немі жаарып отыратын ауыспалы айналым процесі - айналым деп аталынады. Ауыспалы айналым мен айналым арасында айырмашылы бар: бір ауыспалы айналымда (мысалы, ая киімні бір партиясыны ндірісі) фирмаа салынан ашаны тек бір ана блігі айтады, бір айналым кезінде барлы салынан аша клемі айтады, ол шін бірнеше ауыспалы айналым ажет болуы ммкін.
31. Авансталан капиталды барлы озалысыны зілмей айталанып жріп отыруын капиталды айналымыд.а. Айналым уаыты- ресурстар ндіріс жне айналыс сферасын тіп, бастапы формасына айтып келетін уаыт аралыы. Айналым уаыты ндіріс жне айналым уаытынан трады.
32. Айналмалы капитал- ндіріс процесіне бір рет атысып, з нын дайын німге толыымен ткізетін ралдар, олар материал, шикізат жне т.б.
Негізгі капитал- ндіріс процесіне бірнеше рет атысып, з нын німге біртіндеп ткізетін ралдар, олар имарат, ондыры жне т.б.
ндіріс процесі кезінде негізгі капитал физикалы жне моралды тозуа шалдыады.
Материалды тозу:негізгі капиталды элементтері физикалы трыдан ызмет етуге жарамсыз болып алуы. Оларды ттыну ны жоалады. Материалды тозу мынадай жадайларла орын алады:
-жмыс кезеінде капиталды ызмет ету процесінде;
-табиат кштеріні серімен жмыссыз алан кезенде.
Материалды тозуды екі жаы болады:
-техникалы-ндірістік - ттыну ныны жойылуы;
-нды - нны жаа німге кшуі.
Моральды тозу - бл негізгі капиталды, ебек ралдарыны ныны тмендеуіні нтижесінде, немесе, оларды німділігінен жоары німді ебек ралдарыны пайда болуына байланысты ныны баалылыыны жойылуы. Моралды тозуды екі трі болады:
1.ебек німділігіні суіне сйкес берілген ебек ралдары
арзандау, аз нмен дайы ндіріледі;
2.ны брыныдай машиналар ндіріледі, біра техникалы
жаынан жетілуі, німділігі, рентаблділігі жогары болады.
33. Айналым жылдамдыы – бір жыл ішіндегі ресурстарды айналым саны.
Негізгі орды (капиталды) пайдалануды сипаттайтын келесі крсеткіштер:
-ор айтарымы - бір теге ор нына келетін нім клемін крсетеді.
= Q / нег
- ор айтарымы, Q- шыарылан нім ныі, нег - негізгі ндірістік орларды ны.
-материал сыйымдылыы –1 теге айналым ор нына келетін нім клемін крсетеді.
МС= айн / Q
МС- материал сыйымдылыы, айн – айналмалы ор.
34. Шыындар- иеленілген ндіріс факторлері шін тлем.
Экономикалы дебиеттерде «шыындар» «залал» тсініктері атар пайдаланылады. «Залал» тсінігі материалды, табии жне т.б. ресурстарды ндіруге жмсалымдарды білдіреді. «Шыындар» - олар тек залалдар ана емес, нарыта нды формаа айналан ресурс залалдарын білідіреді.
Шыындарды р трлі классификациясы бар.
1.Баалау дісіне арай шыындар: бухгалтерлікжне экономикалыболып блінеді.
Бухгалетр іс жзіндегі шыындарды есептейді, оны масаты – жргізілген опреацияларды сипаттау. Демек, бухгалтерлік шыындар- белгілі бір нім клемін ндіруге кеткен ндіріс фактрорлеріні ны.
Экономист бухгалтерге араанда болашаты ойлайды, ол бір ресурсты андай жолдармен пайдалануа болатынын арастырады.
35.Экономиканы дамуын лтты есептер жйесі (.Е.Ж.) мен халы шаруашылыыны балансы жалпылама сипаттайды. лтты есепті Б статистикалы комиссиясы жасаан стандартты жйесі лем тжірибеде 1953 ж. бастап олданып келеді. .Е.Ж. мемлекетті негізгі экономикалы крсеткіштерін баалау жне рбір елдерді экономикасын зара салыстыру шін халыаралы стандарт рлінде олданылады.
36.Макроэкономикалы крсеткіштерге жататындар жалпы лтты нім (Ж...), жалпы ішкі нім (Ж.І..), таза лтты нім (Т...), лтты табыс (.Т.) жне жеке табыс (Ж.Т.).
Жалпы лтты нім Ж... – белгілі уаыт кезеінде оамны арамаындаы лтты ндірістік факторлармен ндірілген барлы игіліктер мен ызмет трінде аныталады. Басаша айтанда жалпы лтты нім Ж... – бл лтты тауарлар мен ызмет крсетуді бір жылды нарыты ны. Экономикалы теорияда жалпы лтты нім Ж... номиналды жне наты трге блінеді. Жалпы лтты німді аымдаы нарыты баамен есептегенде, бл оны номинальды трін сипаттайды. Бл крсеткішті наты трін анытау шін номиналды жалпы лтты німді Ж...-ді инфляция ыпалынан арылту арылы, яни баа индексін олдану арылы есептеумен аныталады. Наты Ж = номинальды Ж
баа индексі
Номинальды жалпы лтты німні наты жалпы лтты німге атынасын жалпы лтты кіліні дефляторы деп атайды.
Ж дефляторы = номинальды Ж
наты Ж
Жалпы ішкі нім (ЖІ) – белгілі бір мерзімде ел шеберінде ндірілген барлы тауарлар мен ызметтерді нарыты ны. лтты иелігіне арамастан, осы елді территориясындаы барлы экономикалы субъектілер ызметтеріні нтижесі жатады.
ЖІ =Ж - сырты экономика операция бойынша сальдо
Егер де мемлекетті жалпы ішкі німі жалпы лтты німнен арты болса (ЖІ >Ж), онда осы елді шеберінде ызмет атаратын шетел капиталыны жергілікті капиталдан арты боланы.
Таза лтты нім Т бл олданудан шыарылан жабдытарды орны толтырыланнан кейін ттыну шін алан тпкі німдер мен ызметтерді сомасы. Келесі формула бойынша есептеледі: Т = Ж - А, Мнда А– амортизациялы жарнаны сомасы.Т-ні бік компоненті бизнеске салынатын жанама салытар экономикалы ресурстарды аымдаы лесін крсетпейді, сондытан жанама салыты клемі лтты табысты Т есептегенде Т-ні ашалай клемінен алынады.
Т = Т - ж.с.
Мнда: ж.с. – жанама салытар.
Жеке табыс ЖТ халыты жеке ттынуына тсетін ашаны санын жне осы жадайды Т-ты озалысында орын алатын айта блу процестерін крсетеді. Жеке табысты есептегенде Т-тан корпорацияларды пайдасына салынатын салытар, оларды блінбей алан пайдасы, леуметтік сатандыру жарналарыны клемі алынып тасталады, трансферттік тлемдер осылады.
ЖТ = Т – С+Т
мнда: С - корпорацияларды пайдасына салынатын салытар, блінбей алан пайдасы, леуметтік сатандыру жарналарыны клемі;
Т - трансферттік тлемдер.
олда алан табыс адамдарды жмсай алатын табыстарын сипаттау шін олданылады, осыны есептеу шін жеке табыстан халы тлейтін салытарды жалпы клемі алып тастайды. олда алан табыс- трындарды билігінде болатын табыс.
37. Шыындар бойыншаЖ лшегенде шыындарды келесі трлері осылады:
-жеке ттыну шыындарына халыты аымды ттыну шін тауарлар сатып алуа, за мерзімде пайдаланатын тауарлар сатып алуа, ызметтер шін тлем жасауа жмсалатын аша ралдары жатады;
-ксіпкерлерді машиналар мен жабдытар сатып алудан тратын жне рылыстар мен айналым орларыны згертуге жмсалатын барлы шыындардан тратын жалпы инвестициялар. Инвестицияа тек ана физикалы инвестицияны оспай, оан адамзат капиталындаы инвестицияны да есептейді. Капиталды бір блігі моралды жне физикалы тозу нтижесінде кетеді. Соны нтижесінде, жалпы инвестициялар дегеніміз амортизациялар мен таза инвестицияларды осындысы.
-тауарлар мен ызметтерді мемлекетті сатып алуы, бл шыындара жатпайтын мемлекетті бюджеттік шыындарыны трі трансферттік тлемдер, себебі олар тауарлар мен ызмет крсету озалысымен байланысты емес.
-таза экспорт – шетелдіктерді осы елді тауарларын сатып алуа жмсаан шыындарыны клемі мен осы елді шетел тауарларын сатып алуа жмсаан шыындарыны клеміні айырмашылыы.
Ж = С+G+І+Х;
Мндаы: С – жеке ттыну шыындары; G – мемлекетті сатып алуы; І – жалпы инвестициялар,
Х – таза экспорт.
Табыстар бойыншаесептеу шаруашылы іс-рекеттер субъектілеріні табыстарын блу жне табыстар тлемімен байланыссыз блінетін аржыларды рылу тртіптерін сипаттайды:
Ж =W+R+I+P;
Мнда: W- жалдамалы жмысшыны жалаысы; R – ренталы тлемдер; I – жина капиталыны пайызы (%); P- фирма мен корпорацияны пайдасы.
Ж-ді есептеу таы бір дісі – осымша на негізделген діс ндірісті р сатысында осылан шыындарды алудан сауда клемін ескереді. Бл дісті ерекшелігі - ндіріс клемін лшеген кезде ос есепті болдырмау керек.
38.Макроэкономикалы тепе-тедік - жиынты сраныс пен жиынты сынысты тепе-тедік крінісі. Жиынты сраныс пен жиынты сынысты сызытарыны иылысуыны маынасы – бл баа дрежесіні тедігі мен лтты ндірісті тепе - тедігі.
Жиынты сраныс (АД) – бл оамдаы й шаруашылытарыны, ксіпорындарды жне кіметті берілген баа дегейінде жалпы ндірілген тауарлар мен ызметтерді сатып алу ажеттілігіні крінісі. лтты есептер жйесі бойынша тауарлар мен крсетілген ызметтерге сраныс трт жатан ойылады: ттыну, инвестициялар, мемлекет, таза экспорт. Экономиканы жабы жне ашы трлеріне болатынын ескерген жо. Жабы экономикада сырты экономикалы ызметті арастырмайды жне тек ішкі ммкіншіліктерге есептеледі. Жиынты сраныс тауарлар мен крсетілетін ызметтерді жалпы санына мемлекет резиденттеріні жаынан тскен сраныс ретінде аныталады. Графикалы трде жиынты сраныс исыыны еісі кері туелділікті болады. Экономикада ашаны нсыздануы басталса бааны артан кезінде німге деген сраныс азаяды.
Жиынты сыныс (АS) - бааны р трлі денейлерінде сынылатын тауарлар мен ызметтерді жалры клемі, оан келесі баалы емес факторлер сер етеді: табии жне ебек ресурстарыны саны жне сапасы, негізгі капитал оры, технология дегейі.
Жиынты сыныса баасыз факторлар серін тигізеді:
- ндіріс ресурстары бааларыны дегейі.
- Нарыты рырылымы.
- німділік.
- ы задылы нормаларды згеруі.
Жиынты сранысты лаю нтижелері жиынты сыныс исыыны р блігіндегі згерістерге байланысты болады.
39.Экономикалы су- барлы елдер алдында тран орталы экономикалы мселе. Экономикалы су динамикасы бойынша лтты экономиканы даму дегейін, трындарды мір сру жадайын сипаттайды.
Экономикалы дебиеттерде экономикалы суді орта анытамасы жо. Кейбір экономикстер Э-ді екі діспен есептеуге болады дейді:
ü Ж есептеу арылы.
ü Ж- жан басына шаандаы сімін есептеу арылы.
Экономикалы су екі трлі болады:
Интенсивті су- лтты німді техника мен технологияны жэетілдіру арылы лайту.
Экстенсивті су- осымша ндіріс факторлерін пайдалананнан лтты німні артуы.
Аралас су (наты)- ндіріс факторлерін азайту жне жаа техникамен технологияны егізу арылы ндірістік уаттылыты арттыру.
Экономикалы су жылды су арынымен %- пен есептелінеді.
Экономикалы суді масаты трындарды мір сру жадайларын жасарту болы табылады. Экономикалы суді жаамсыз салдады да бар:
-оршаан ортаны ластатуына келеді;
-кейбір трындарда болашаа деген сенімсіздікті тудырады;
Экономикалы су кптеген факторлермен аныталады: сыныс факторлері, сраныс факторлері жне блу факторлері.
сыныс факторлері: жиынты сныса сер ететін факторлер.