Бріараат тымдасы жне кілдеріне сипаттама
(Вerberіdaceae) – ос жарнатылар тобына жататын кп жылды шптесін сімдіктер, мгі жасыл бталар. Солт. жарты шарды оыржай жне субтропиктік айматарында сетін 14 туысы, 650-дей трі белгілі. азастанда 3 туысы (бріараат, бланмйіз, торсылда), 12 трі бар. Биікт. 5 – 6 м-дей, тамыры тарматалып, ке жайылып седі. Жапыратары сопаша ауырсын трізді, сабатары кезектесіп орналасады. Глдері ос жынысты, 3 мшелі. Глшоыры шаша, маса трізді топталып, кейде жеке-жеке орналасады. Наурыз – маусым айларында глдейді. Жемісі бір немесе кп тымды орапша, жидек, кейде жаа трізді болады. Бріараат тымдасына жататын сімдіктерді рамында алкалоидтар, сіресе, берберин бар. Олар дрілік, семдік сімдіктер. Глінен ара бал жинайды, тамырынан сары бояу алынады. Бріараат – биіктігі екі жарым метрге дейін жететін, азастанны таулы айматарында табии трде кездесетін, жапыраы жне жемісі демі бталы сімдікті бірі. Мгі жасыл сімдіктер атарына жататын трлері де бар. Табиатта 400-ден аса трі кездеседі. Мгіжасыл трлері: жасыл жапыраты, ызылоыр жапыраты жне мол жемісті, са жапыраты болады. Ал, биіктігіне арай бріараат он шаты топа блінеді. Оларды арасында биіктігі 30 см болатын жне 3 метрден асатын лкен бталыларын да кездестіруге болады. Кгалдандыруда бріараатты жапыраыны жне жемісіні демілігі шін отырызады. Жапыраы демі трлерін глзар, рокарий жне жасыл шарба ретінде сіреді. Бтаын кесіп шар, тртбрыш, цилиндр пішінінде де сіруге болады. Біра ботаника баы шін бріараатты ырып, пішіндеп сіруді ажеті жо. Еркін скен бріараатты бір бтаыны зындыы 3 метрге дейін жетеді. азастан жерінде сетін бріараатты жапыраы сопа, са, ызыл жне жасыл тсті болып келеді. Сабаы тікенді. азастанны Алтынемел жне Шарын орытарында ызыл кітапа енген Іле бріарааты седі. Мамыр, маусым айларында глдейді, жаздан кзге дейін жапыратары демі ызыл тске еніп, ыс кезінде ып-ызыл жеміс береді. Жемісінен тосап, кондитерлік таамдар дайындайды. Ал, жіішке жапыраты бріараат жпар иісімен бааланады.
Бланмйіз (Bongardіa) – бріарааттар тымдасына жататын кп жылды сімдіктер. азастанда ызылмны,Тркістанны, аратауды сазды ыраларында, сорта жерлерде, жол, ары бойлары мен тау бктерлеріндегі егістік жерлерде сетін 1 трі – сары Бланмйіз (chrysogonum) кездеседі. Оны биіктігі 30 – 50 см. Тамыртйіндері бдыр (жуандыы 3,5 см). зынжапыратары (8 – 15 см) тамыр тбінен басталып, жерге жайылып седі. Сабаы жапырасыз. Глдері сары, шаша глшоырына топталан. Наурыз – суір айларында глдейді, жемісі – днек. орапшасы жа, абыты. Бланмйізді тамыртйіні крахмалабай, ол таам ретінде пайдаланылады
56 Астралылар тымдасыны ттікше глдеріні рылысы жне формуласы Астралылар тымдасы (лат. Asteráceae), немесе ескі атауы Крделі глділер (лат. Compósitae) — ос жарнаты сімдіктерді класына жатады. Глшоыры бір глден мы глге дейін жинаталатындытан, себетгл деп аталады. Себетглдегі глдерді рылысы р трлі. Пішіні, рылысына байланысты себетглде тілше, ттікшелі, осерінді, жалдан тілшелі, шоыра трізді глдер орналасады. Міне сондытан да бл топа жататын сімдіктер крделіглділер тымдасы деп аталады. ттікшелі глділер (кнбаыс, тймедаы, мыжапыра, жусан, ермен, глкекіре жне т. б.
Мыжапыра (тысячелистник) себетіндегі ттікшелі глі: Т0К(5)А5Ж(2);
Дрілік тймедаы (ромашка лекарственная) ттіктелі глі: Т0К(5)А5Ж(2
Кнбаысты себетінде де ттікшелі, тілшелі глдер бар.: Т0К(0+3) немесе 3А()Ж(). Наыз крделіглді сімдіктерді себетглі - глшоыры болады. Клтесі 5 клтежапырашалардан ралады. Оларды тменгі блігі ттікше трізденіп бірігіп, жоары шындаы 5 тісшесі болады. Ал жалан, тілшеглді жоары шында 3 тісшесі ашылып жайылады. Клтені ттікшесіне бітісіп скен 5 аталыы бар. Тозадыы да ттікшеге осылады. Жатыны тмен орналасады. Аталы ттік арылы аналы аузы остелімді аналы мойны теді. Демек, крделіглділерде бір ана аналы болады. Жемісі - айдарлы немесе айдарсыз тымшалар. Крделі глділерді формуласы: Т0К(5)А(5)Ж(2)(баба глі) Ттiкшеглдi тымдастарды не барлы глi ттiкше трiнде немесе ортаы блiгi ттiкшелi, ал шеткi глдерi жалан тiлшелi не воронка трiздес болып келедi, анатомиялы трыдан оларда май немесе шайыр жретiн жолдар болады, бiра ст шырыны болмайды. Тымдастар тармаында 700-ден астам туыс бар. Бан жататын трлердi арасында экономикалы трыдан аса маыздысы - Европаа 16-асырда Мексикадан келiнген бiржылды кнбаыс трi. Осы туыса жататын таы бiр тр Солтстiк Америкадан шыан кпжылды сiмдiк - жер алмрты эннулинге бай (15%-ке дейiн) тйнегi шiн сiрiледi. рамына 400 тр кiретiн, азастанда трi 200-ге дейiн жететiн жусан туыстасы кеiнен таралан. Оларды кейбiр трлерi медицинада олданылады (ащы жусан, дермене жусан). Арнайы сiрiлетiн эстрагон дмдеушi мдени даыл ретiнде пайдаланылады. Кптеген жусанны трлерi ойа, тйеге азы ретiнде пайдаланады. Тймедаы деп 4 туысты атайды: тймедаы, егiнек, кесте жусан, гiзкз. Медицинада бiржылды тймедаыны - дрiлiк жне жпар иiстi тймедаыны себетглдерi пайдаланылады. Сндiк тймедаы трлерi арасында аланшалы кестежусанды, бояулы гiзкздi, егiнектi атауа болады. Сондай-а медицинада баса туыстастар кiлдерi де кеiнен олданылып жр (мыжапыра, шоайна, гейшп, ырмызыгл, тймешетен жне т.б.). Нарызгл, хризантема, зиягл туыстара сем сндiк сiмдiктер жатады. Арамшптерi де аз емес (сарыалуен, ойраншп, шоайна жне т.б.)..