Астралылар тымдасыны жалан тілше глдеріні рылысы жне формуласы
Астралылар тымдасыны жалан тілше глдеріні рылысы жне формуласы Астралылар тымдасы (лат. Asteráceae), немесе ескі атауы Крделі глділер (лат. Compósitae) — ос жарнаты сімдіктерді класына жатады. Глшоыры бір глден мы глге дейін жинаталатындытан, себетгл деп аталады. Себетглдегі глдерді рылысы р трлі. Пішіні, рылысына байланысты себетглде тілше, ттікшелі, осерінді, жалдан тілшелі, шоыра трізді глдер орналасады. Міне сондытан да бл топа жататын сімдіктер крделіглділер тымдасы деп аталады. 1. Кдімгі баба тілшеглі: Т0К(5)А5Ж(2).
2. Мыжапыра (тысячелистник) себетіндегі жалан тілшеглі: Т0К(5)А5Ж(2).
3. Дрілік тймедаы (ромашка лекарственная) жалан тілшеглі: Т0К(0+3)А0Ж(2).
4. Кнбаысты себетінде де ттікшелі, тілшелі глдер бар. Жалан тілшелі глдері себет глшоырыны жиегінде (шетінде) орналасады, ол жеміс бермейді; формуласы: Т0К(0+3) немесе 3А()Ж(). Наыз крделіглді сімдіктерді себетглі - глшоыры болады. Клтесі 5 клтежапырашалардан ралады. жалан, тілшеглді жоары шында 3 тісшесі ашылып жайылады. Клтені ттікшесіне бітісіп скен 5 аталыы бар. Тозадыы да ттікшеге осылады. Жатыны тмен орналасады. Аталы ттік арылы аналы аузы остелімді аналы мойны теді. Демек, крделіглділерде бір ана аналы болады. Жемісі - айдарлы немесе айдарсыз тымшалар. Крделі глділерді формуласы: Т0К(5)А(5)Ж(2)(баба глі). Тілше глді трубка трізді глден пайда боланы кмн келтірмейді. Клтені тменгі блігі трубкаа бірігеді, біра ол те ыса болады. Одан жоары трубка бір жаынан ана ыдырап тілше тзеді, оны шы 5 тісшемен аяталады. Глі зигоморфты, осжынысты. Глді формуласы: Т Са(5)- О-рар. Со(5) 5) С(2).
Жалантілше глді екі ерінді глден шыару жеіл, оны клтесіні тек бір ана астыы еріні болады. Жалантілшегл тек 3 клте жапырашадан тзілген, оны тілшені шындаы 3 тісі крсетіп тр. Бл зигоморфты, кп жадайда аналы гл, аталыы жо. Тiлшелi тымдастар себетглдерiнде тiлшелi осжынысты глiнi болуымен жне ст жолдарыны жотыымен сипатталады. Бл топа 70-тей туыс жне 2300-дей тр кiредi. Таамды сiмдiктер атарынан бл топа жататындар таусаыз туысы - негiзiнен Кавказда жне Орталы Азияда сетiн 170-тей тр тамыры ккнiс ретiнде пайдаланылады, тттi не ара тстi болып келедi. Желкектi тамырлары да жеуге жарамды. Таусаыз тамырыны рамында каучук бар. Дрi-дрмектiк сiмдiктер атарына дрiлiк баба, кдiмгi цикорий жне т.б. жатады
59 Астралылар тымдасыны воронкатрізді глдеріні биологиялы ерекшеліктері жне формуласы Воронка трізді глді клтесіні трубкасыны жоары жаы воронка секілді кеейген болып келеді. Бл жыныссыз гл аталыы да, аналыы да болмайды.
Себеті біржадайда тек трубка трізді глдерден немесе тілше глдерден. труы ммкін, ал екінші жадайда оны ортаы блігі трубка трізді глдерден, ал шет жаы жалантілше глдерден немесе воронка трізді глдерден трады. лкен шет жаындаы глдеріні тсі са ортаы глдеріне араанда басаша болады. Осыдан барып глшоырында ртрлі тстілік (ала-лалы) алыптасады, ол шамасы насекомдара жасы бадар болса керек
60 Астралылар тымдасыны тозадануа абылетті жне бедеу глдеріне кілдеріне сипаттама Себетглге орналасан кішкене глдерді тостааншасы лпекті айдаршаа айналан, клтесі 5 клтежапырашадан ралады. Себетглдегі глдерді барлыы жеміс бере бермейді. Кбінесе осжынысты (аталытар жне аналытар) глдер боланымен, жеміс тзбейтін дара жынысты аталы глдер де кездеседі. Жемісі айдарлы немесе айдарсыз тымша. Крделіглділерді тозаданбай-а жеміс тзетін бірнеше трлері бар (баба).
61Саралдатар тымдасы (Ranunculaceae) — ос жарнатылара жататын бір не кп жылды шптесін сімдіктерді тымдасы. Кейде бта жне шырмауы трінде де кездеседі. Жапыратары бтін жиекті не тілімденген, жапыра серіктері болмайды. Глі ос жынысты (сирек жадайда дара жынысты) болады. Аталыы те кп, гинецейі апокарпты (глдегі зара ттаспаан аналытар жиынтыы). Жемісі — кп тымды жапыраша немесе кп жааша. Тымы майлы Тымдастарды мнi зор, йткенi оны трысында жай глсерiктен ос глсерiкке, гл блiктерiнi ацикльдiк орналасуынан гемицикльдiк жне тiптi цикльдiк орналасуына дейiн, актипоморфты рылысынан зигоморфты рылысына дейiн, кптымды жемiстерден даратымды жемiстерге дейiнгi гл мен жемiстi эволюциялы жолдарын зерттеп бiлуге болады. Кейде даражарнаты сiмдiктер класына тн белгiлер де кездесiп (глсерiгi ш блiктi, тамыр жйесi шаша, тымжарнаы бiреу, ткiзгiш шотары тйы). Тымдасты тiршiлiк ету формалары: сирек бiржылды шптесiн сiмдiктер, жартылай бталар, ааштектес лиана, шамамен 50 туысы мен 2000-нан аса трлерi бар. Бл тымдасты кiлдерi негiзiнен жер шарыны оыржай бойлытарында, сонымен атар азастанда да кездеседi. кiлдерiнi негiзгi блiгiн мезофиттер райды, оларды бiратары ылалдылыы жоары жерлерде седi (батба алтаглi, кйдiргi саралда), сирек гидрофиттер кездеседi (сусаралда). . азастанда саралда, тегеурiнгл, шмiшгл, кнгелдi, уорасын, маралоты, жiбiлген туыстастары нерлым кп таралан. Глдерiнi формуласы: саралдата - * Са5Со5АG, тегеурiнгл - Са5Со2+1АG1, жiбiлген - * Р4АG. Саралда туыстарыны жемiсi - таптама, кптымды жааша, кейде жидек трiздi. Бл тымдасты кiлдерiнi практикалы маызы зор, себебi оларды кпшiлiгi - рамында медицинада олданылатын алкалоидтары бар улы сiмдiктер. Мысалы, медицинада тегеурiнгл, уорасын, жанаргл, таушымылды жне баса трлердi алкалоидтерi пайдаланылады. Шмiшгл, уорасын, тегеурiнгл, маралоты тымдарында лак-бояу, автомобиль, тама нерксiбiнде жне медицинада олданылатын сйы май кп. Кейбiр трлерi (тегеурiнгл, таушымылды) сндiк сiмдiктер ретiнде мдени сiрiледi. оргауа алынан трлерге мыналар кiредi: азия кнгелдiсi, орман желайдары, кктем жанарглi, тзу жiбiлген жне басалар.
62 ріктер тымдас тармаыны кілдері: бадам, рік, алма, сары рік (абрикос) морфологиялы рылысы. Бадам,Жабайы трі бта болып седі, бташалары тікенекті, тамырлары топыраа тере бойлайды.[2] Бадамны жемісі сйекті, салм. 0,6 — 5,4 г, дніні лесі 12 — 80 г. Жемісі ттті немесе ышылтым келеді. Жемісі ттті сорттарыны рамында 40 — 80 г май, 20 — 25 грамм белок, 5 грамм ант жне 3-ке жуы шырыш, ал жемісі ащы сорттарында 2,5 граммэфир майы (амигдолин) болады. Бадам — жылу, жары сйгіш сімдік, ол сондай-а уашылыа, суыа тзімді, ааштар тріндегілері — 27 С° аяза дейін шыдайды. Жыл сайын нім береді. Бадамды тымынан сіруге, немесе сімді (вегетативті) жолмен кбейтуге болады. Ааштары 100 жылдай жасайды, 30—40 жыл жасы жеміс береді. рік – жары, жылу сйгіш даыл, жеіл ауа, ылал ткізгіш топыратарда жасы седі, ал сазды, тзды жерлер рік сіруге жарамсыз келеді. рашылыа тзімді. Тікпе кшеттері отырызылан батар 3 – 4 жылдан кейін нім бере бастайды, 40 – 50 жне одан да кп жыл мір среді. р тбінен 15 – 20 (7 жылды ааш), 60 – 100 кг (15 – 20 жылды ааш) жеміс алынады. Жемісі шілде айында піседі, салмаы 20 – 70 г. Жемісіні рамында 4 – 20% ант, алма жне лимон, т.б. ышылдары, 10%-дай каротин, 0,4 – 1,3% пектин заттары, ал тымында 29 – 58% май болады. Жемісіні зін, кептірілген жне делген кйінде (шырын, тосап) пайдаланады. рік аашын егісті желден орайтын орман алабында отырызады жне шабдалымен телу шін сіріледі.Алма (лат. malus) — раушангл тымдасына жататын, те ке тараан ааштарыны жемісі.
Табии алманы жер шарында бізге 36 трі белгілі, оларды 10— 12-сіні шаруашылыты маызы бар. азастанда, негізінен, Сиверс алмасы, Недзвецкий, ырыз алмасы седі. Алманы жазды, кздік, ысты срыптары бар. Алма аашыны мір сру затыы 20—100 жыл, биіктігі 4—10 м болады. 3—12 жылда жеміс береді, р гектардан шамамен 100—300 ц нім алынады. Тымынан жне сімді (вегетативті) жолмен кбейеді. Тымынан кбейту блама алуда жне селекцияда олданылады.
Алманы кбейту кейде ластыру арылы да жзеге асады. азастанда алманы 40-тан астам срыптары аудандастырылан, оны 20-сын (Салтанат, Іле, Алатаушапаы, Алматы т.б.) аза селекционерлері сіріп шыаран. Алма жемісі тасымалдауа, сатауа жарамды, таамды заттара бай, дмді келеді, рі жасы деледі. Алма рамында 83—88 % су, 7,5—16 % ант, 0,2—0.8 % ышыл, 9,5—18,5 % ра алды, 0,28—1,0 % илік заттар, А, В1, В2, В6, С, РР витаминдері, кптеген минералды заттар бар. Шырынынан шарап, сусын дайындалады, жемісін емдік дрі ретінде де, адам организмін ауыр металл заттардан тазалауа, ан бзылу жне жрек ауруларын емдеуге олданады.
63 Раушанглділер тымдасыны халы-шаруашылыындаы практикалы маызыСндік гл раушанды алатын болса, ол жабайы итмрыннан шыарылан іріктеме.Итмрында аталытар саны те кп,жзге тарта.Соларды адамны ебегіні арасында клтеге айналдырды , содан бйраланан раушан глі пайда болан. азіргі кезде жиырма бес іріктемесі шыарылан. Олардан май алынады. Парфюмерия саласында пайдаланылады.
Алма бетке жім тсіруді тежейді. йыа жатарда піскен алманы бір данасын жеп жатсаыз, тістегі бактерияларды 96,7 %-ы алма рамындаы органикалы ышылдарды серінен жойылып кетеді.Алма миды жмысын жасартады.Ттті алмалар ан рамын жасартып,организмнен арты тама алдытарын сырта шыарады.Алманы абыымен жеген пайдалы.Алма абыында азаа азаа пайдалы друмендер бар.Ол тамыр соысын жасартып,жрек талмасынан сатайды.Сонымен атар алма абыында рактан орайтын друмендер де бар. Алмртты шырыны несепті айдау шін те пайдалы. Алмрт шырынын уыа тас байлананда да ішеді. Алмртты шырыны мен тндырмасы несепті блінуін кшейтіп ана оймай, тсін де ашып, бактерияларды жоюа сер етеді.
Шиеде калий те кп боландытан,ол жрекке пайдалы.аназдыпен зардап шеккендер шін табылмас ем.Шие друменге те бай.Оны немі пайдаланып жретін адамдарды жрек жмысы жасарады,асазандаы аурулар азайып,жйке жйесі алыпа келеді. Алманы табиата берер пайдасы те кп. Біріншіден табиата крік береді. Екіншіден жпар иісімен ауаны тазартады.
алманы
Адама берер пайдасы те кп. Біріншіден жесе тама. Екіншіден одан неше трлі сусындар, таамдар жасалады. шіншіден адама пайдалы емдік асиеті бар. Оларды бойында А, В1, С друмендері, кальций, калий, магний, натрий, фосфор микроэлементтері, минеральды тздар бар.
- андай аурулара емдік асиеті бар?
Жрек ан тамырлары ауруларына, ас орыту жйесі, бас ауруы, ревматизм, кйік ауруларына жне тмауа ем.
анызыл долананы жемісі, глдері жне жапыратары дрі ретінде жрек ауруын емдеуге пайдаланады. Ол коронарлы тамырларды, ми тамырларын кеейтеді. Жрекпен миа оттегіні кбірек келуін амтамасыз етеді. йыны ретке келтіріп, ауыр науастан со, жйкені озыштыын тмендетіп, денсаулыты брыы алына келтіреді.
Итмрынны кейбір трлеріні рамында апельсин лимоннан он есе кп друмен болады. Жеміс рамындаы С витамині 2-ден 18 пайыза дейін жетеді. Сондай-а, Р, К, жне В тобыны митаминдері бар. Итмрынны кептірілген 10-15 жемісі адамны туліктік мтаждыын анааттандыра алады. Раушанглдер кп масаттарда олданылады:
1. Раушанглді суы теріні ыландандыру мен жмсартуда,сондай-а теріні тітіркенуінде олданылады.
2. Раушангл суы кз ауыранда оны жуу шін олданылады.
3. Ароматерапияда олданылатын раушангл суы денсаулыа пайдалы
4. Итмрын жемістерінен табии дмі бар шай зірлеуге болады
5. Итмрын жемістері С, А, В3, Д жне Е друмендеріні кзі болып табылады.
64 Итмрындар тымдас тармаыны халы-шаруашылыындаы практикалы маызы Итмрын жемістерінен табии дмі бар шай зірлеуге болады,Итмрын жемістері С, А, В3, Д жне Е друмендеріні кзі болып табылады Итмрынны ерекшелігі — баалы друмендерге бай, жемісі жне одан дайындалан дрі-дрмектер медицинада негізінен асазанжне бауыр ауруларын емдеуге олданылады, глдерін шайды орнына пайдалануа болады, клтелерден дайындалан эфир майы — парфюмерия ндірісінде пайдаланылады Итмрынны рамында Менделеев кестесіні жартысы бар деуге болады. Итмрынны тамыры, жапыраы, жемісі адам азасына те шипалы. рамындаы аскорбин ышылы араата араанда 10 есе, лимона араанда 50 есе арты млшерде болады. Медициналы трыдан итмрынны ндылыын оны рамында кп млшердеболатын С друмені арттырады. Сонымен атар итмрынны рамында В, К, Рдрумендері, тымында Е друмені, каротин, ант, сондай-а, илік, пектинді, бояулы заттар, органикалы ышылдар, минералды заттар, макро микроэлементтер болады. Медицинада итмрынды поливитамин ретінде, азада друмендер жетіспегенде, атеросклероза арсы, ан ысымы кбейгенде, ан аздыа, иммунитетті ктеруге, сынан сйекті тез бітіретін жне бауыр ауруларын емдейтін дрілік сімдік ретінде пайдаланады. Итмрыннан тосап жасайды. Жемісін кептіріп, ыста тмауа арсы айнатып ішеді. Глдерін шайа осып бтырып ішеді. демі глдеріні арасында кгалдандыруда ке олданыста. Бтаы тікенекті боландытан, оршауды орнына сіруге де болады.
65 Алмалар тымдас тармаыны халы-шаруашылыындаы практикалы маызы Алма рамында су, ант, ышыл, А, В1, В2, В6, С, РР витаминдері, кптеген минералды заттар бар. «Кнде кешкісін бір алма жесеіз, дрігер ажет емес» деген маал алманы аншалыты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен атар, алма шырыны адам организмін ауыр металдардан тазартуа, ан бзылуы жне жрек ауруларын емдеуде олданылады. Алма жемісі тасымалдауа, сатауа жарамды.
Алма жемісінен шырын, тосап, компот, джем, а жасалады. Сондай-а тама, кондитер жне иіс су нерксібінде олданылады. Алманы кнделікті таама, салаттара осып пайдаланады.
66 ріктер тымдас тармаыны халы-шаруашылыындаы практикалы маызы рік рамында 21% ант, органикалы ышылдар, азотты жне пектиндік заттар, витаминдер (Ві Вг С, каротин т. б.), минералды тздар бар. рікті р трлі сорттары орталы ендікте тамызды ортасынан ыркйекті ортасына дейін, отстікте — шілденібасынан азанны аяына дейін пісіп жетіледі. рікті барлы сорттарын (ренклодтан баса) бден пісіп-жетілгенде жинап алады.Ренклодты шала піскенде жинайды. Температура 0С градус шамасында жне ауаны салыстырмалы ылалдылыы 95% кезінде ерікті 2—3 апта сатауа болады.
67 Мимозалытар тымдасына сипаттама, кілдері Мимоза (Mіmosa) – Брша тымдасына жататын жапыра тастайтын мгі жасыл бталар. Ааш, шырмауы, кп жылды шп трінде кездесетін трлері де бар. Негізінен тропиктік, субтропиктік айматарда седі. Дние жзінде 400 – 500-дей трі белгілі.азастанда 1 трі: ялша Мимоза – олдан сіріледі. Оны биіктігі 0,5 – 1 метрдей. Жапыраы крделі рылысты, оан ол тиіп кетсе, шыбын - шіркей онса жне араы тскенде жиырылып, бір-біріне абысып алады. сімдікті аты осыан байланысты ойылан. Глі са, ызылт тсті, олар маса глшоырына топталан. Апан – наурыз айларында глдейді. Жемісі – брша. Мимозаны семдік шін сіреді, абыынан бояу алынады.
68 Бршатар тымдасынны мал-азыты сімдіктеріне сипаттама Брша тымдастарды кптеген кiлдерi - баалы мал азыты даылдар. Бiржылды мал азыты даылдарды арасында 200-ге тарта брiбршаты, 80-дей тышан бршаты трлерi бар жне де оларды алатын орны айрыша. Кпжылды мал азыты шптер: беде, жоыша, тйежоыша, эспарцет жне басалары. Блар баалы мал азыы (беде, жоыша, брша, таспа, т.б.) болып табылады. Ал брша, кестежапыра сияты трлері жасыл тыайтыш ретінде сіріледі
69 Бршатар тымдасыны таамды сімдіктеріне сипаттама Бршатар тымдасыны таамды сімдіктеріне сипаттама Брша тымдастарды практикалы маызы зор. Таамды даылдарды арасынан ас брша, соя, жер жааы, мал азыты бршатар айрыша орын алады. Мысалы ретiнде, ас брша, мал азыты, сояны тымында 30-дан 44%-ке дейiн ауыз, содай-а крахмал мен майлылыы жоары заттар бар. Жер жааыны тымында ауыз млшерi 50-59%.
70 Бршатар тымдасыны халы-шаруашылыындаы маызы Бршатар тымдасыны тйінді тамырында ауадан азотжинайтын бактериялар орналасады. Олар ауадаы бос азотты сііріп, топыраты азотпен тыайтып, нарландырады. Блар баалы мал азыы (беде, жоыша, брша, таспа, т.б.) болып табылады. Ал брша, кестежапыра сияты трлері жасыл тыайтыш ретінде сіріледі. Брша тымдасыны тех. даыл ретінде де маызы зор (мыс., арахис, соя, т.б. майы). Ааштарыны срегі рылыста жне жиаздар жасауа пайдаланылады. Кейбір трлеріні абыынан бальзам, шайыр, сапонин, трлі тсті бояуыш заттар алынады. Оларды ішінде мыс., мия, йбтмия, тйежоыша, жыланбрша сияты трлері – дрілік сімдіктер.
71 Шатыршалар тымдасына сипаттама биологиялы, морфологиялы ерекшеліктері, кілдері Шатыршаглділер тымдасы (Apіaceae) — ос жарнаты сімдіктер. Жер шарында ке тараан, сіресе Солтстік жарты шарды тропиктік емес айматарында таралан 300-дей туысы, 3 мынан астам трі бар. азастанны барлы айматарында кездесетін 82 туысы, 227 трі белгілі. Шатыршаглділер тымдасы негізінен бір не кп жылды сімдіктер, сирек бта немесе ааш трінде седі. Жапыратары кезектесіп орналасады, тілімденген, сабаы кбінесе уысты. Глдері уа, ос жынысты, клтесі бес желекті, бес аталыты. Глшоыры крделі не жай шатырша немесе шопарбас. Жндіктермен тозаданады. Жемісі — тымша, жааша. Шатыршаглділер тымдасыны кпшілік трі — пайдалы сімдіктер. Араларында ккністік трлері (ботташы, сбіз, балдыркк, ажелкек), тех. маызды трлері (сасыр, кориандр), эфир майлылары (анис, зире, айован, кориандр), дрілік трлері (аскк, амми, сасыр, т.б.) жне сндік шін сірілетіндері (шосары, астранция, балдыран) бар. Кейбір трі те улы — утамыр, убалдыран, арамшп трлері де кп (лпен, бежір, скандикс,), кптеген трі — нды жайылым шбі жне балды сімдіктер
72 Шатыршалар тымдасыны халы-шаруашылыындаы практикалы маызы Шатыршаглділер тымдасыны кпшілік трі — пайдалы сімдіктер. Араларында ккністік трлері (ботташы, сбіз, балдыркк, ажелкек), тех. маызды трлері (сасыр, кориандр), эфир майлылары (анис, зире, айован, кориандр), дрілік трлері (аскк, амми, сасыр, т.б.) жне сндік шін сірілетіндері (шосары, астранция, балдыран) бар. Кейбір трі те улы — утамыр, убалдыран, арамшп трлері де кп (лпен, бежір, скандикс,), кптеген трі — нды жайылым шбі жне балды сімдіктер.
73 Алаботалар тымдасы кілдеріні практикалы маызы Алабталар тымдастары екi тымдаса дейiнгi тармаа: алабта жне сора болып блiнедi. Алабталар тымдастарыны тармаына жататын барлы трiнi тымы саина трiздi иiлiп бiткен жне эндоспермдi жетiлген. Сора тармаыны кiлдерiнде тым спираль трiздi орналасан жне онда эндоспермi жетiлмеген. Алабталар тымдастарыны адам мiрiнде алатын маызы зор. ант алуды басты кзi кдiмгi ызылша. Тамырында 25%-ке дейiн ызылша бар будандар шыарылан. рамында А, В, С витамины жне темiр, фосфор бар баса шпинаты кеiнен таралан. Кптеген алабта тымдастары дрiлiк сiмдiктер (амброзия трлi алабта, рта арсы алабта). Бiратар алабталар тымдастарынан жасанды жайылым жасап, табии жайылымды жасарту масатында мдени даыл ретiнде шыарылуда (малазыты ккпек, Рихтер сораы жне т.б.). азастанны шл аймаында жергiлiктi трындар отын, ретiнде пайдаланылатын а жне ара сексеуiл ке таралан.
74 алампырлар тымдасына сипаттама, кілдері алампырлар тымдасы (Caryophyllaceae) – ос жарнаты сімдіктерді бір тобы. Шала бта не бта трінде седі. Жер шарыны солтстік жартысыны оыржай айматарында кп таралан. 80-ге жуы туыса бірігетін 2 мынан астам трі белгілі, оны ішінде азастанда 30 туыса жататын 212 трі седі. Жапыратары жіішке, кбіне арамауылыарсы орналасан глдері ос жынысты, араларында дара жыныстылары да кездеседі. Глшоыры сыпырты не шаша трізді, кейде дара глді. Аталыы 10, кейде 5 не бдан да аз, аналыы – біреу. алампырлар тымдасыны кп трлері тнде глдейді (мысалы, салбыр сылдыршп, т.б.) жне глінен шырын блінеді. Осыан байланысты блар тнгі жндіктер арылы (негізінен кбелектермен) тозаданады. Жемісі – орапша, кейде жаа не жидек трізді болады
75 алампырлар тымдасыны практикалы маызы Бларды арасында мал азыты, улы арамшп, семдік шін сірілетін, дрі жасауда, таам, парфюмерияда, тоыма нерксібінде пайдаланылатын, тамырында сапониндер, алкалоидтар болатын трлері бар.[1]