Жасы лкендерге рмет крсету

Дстрлі аза оамында жасы лкен адамдарды рметтеу рсімі ежелден бар болатын. Ондай рмет жасы лкен кісіні ай рудан, ай жзден, ай лттан екендігіне арамай крсетілетін. XIX асырды ая кезінде неміс алымдарыны бірі Ф. фон Шварц былай деп жазан болатын: «ырыз-айсатарда слтан, батырлармен атар барлы жасы лкен, артайан ер азаматтарды брі де кім екеніне, андай тектен шыанына арамай, ерекше сый-рметке бленеді». Олар барлы мерекелерде, жиын-тойларда рметті орындара, трге шыарылады. Жиналыстарда олар елеулі рл атарады. Жастар оларды айтан сзін жерге тастамай, млтіксіз орындайтын. Жас жігіт шін лкен табатан асаалды з олынан ет асау е жоары марапатты белгісі саналатын. Кіші іні лкен ааны рсатынсыз дастаран басына з бетінше ешашан отырмайтын.

Жас адамны лкен кісіні алдын кесіп туі кргенсіздік деп есептелінетін. Бл ереже йел адамны ер азаматты алдын кесіп тпеуіне де атысты болатын. Жасы кішілерді жасы лкендерге дауыс ктеруіне барып тран депсіздік ретінде зілді-кесілді тыйым салынатын. гіме стінде жасы лкен кісіні сзін блуге ешашан рсат етілмейтін.

Жастар алыс жола аттанарда не й болып, шаыра ктерерде жасы лкен асаалдарды алдынан тіп, а батасын алатын. азатар жасы лкен рі рметті адамдардан мндай батаны жауа аттанарда да тілейтін.

Тамырлы дет-рпы

азатарды арасында достасып-бауырласу немесе тамыр болу дет-рпы да кеінен тараан. Бл рсім куларды кзінше салтанатты жадайда ткізіліп, ныайтыла тсетін. Рсім кезінде екі дос ылышты не анжарды жзін сйіп, мгі адал дос болуа серттесіп, ант ішісетін. Олар бір-біріне мгі достыты белгісі болсын деп ымбат баалы бйымдар сынатын. Дос-жаран, тамырды йінде ашан болса да онуа болатын, ал й иесі оан олдау крсетіп, аморлы жасайтын.

азастан аумаында Ресей азатары мен оныс аударып келген орыс шаруаларыны пайда болуына байланысты мал сіретін кшпелі азатар мен егін салатын отырышы орыстарды арасында достасып, тамыр болу дет-рпы етек алды. Іс жзінде р азаты орыс шаруалары мен шекара шебіндегі скери азатарды арасында зіні тамыр-досы болды. Мны зі халытар арасындаы достыты кеінен анат жаюына игі ыпалын тигізді. детте олар біріні тілін бірі йренді, біріні мдениетін бірі рметтеді. Бл дет-рыпты е мыты трі дос-тамыр болу еді. Олар бір-бірінен здеріне наан нрсесіні брін де алап ала беретін. Дос-тамырлы кеден балаа, рпатан рпаа жаласып кете беретін сипат алды.

Оныс тадау дет-рпы

азатарда ыстаудан зге жер меншігіні толы дерлік жо болуы себепті кшіп-онып жруі шін уаытша оныс тадау дет-рпы кеінен таралан болатын. Ал жайылымны негізгі блігі оамды меншік негізінде пайдаланылатын. Мндай ереже 1867—1891 жылдардаы кімшілік реформаларыны олданылу барысында да саталып, бекітілген еді. Алайда кші- он шін кейде жер дауы да туындап отырды. Брыннан алыптасан дет-рып бойынша, ауылдар мен ру асаалдары здеріні бірінші жетіп оныс тандаан жерлеріне арнайы белгілер оюы тиіс саналатын. Ондай белгілер жерге найзаны сабын немесе ры адап кету арылы ойылатын. мны бетіне немесе сазды жерге сол ру табасыны суреті салынатын. Немесе биік скен шпті басын буып, белгі салып кетуге де болатын. Мндай белгілері бар жерлерге зге ешкімні оныстануына рсат етілмейтін.

Егер жаа оныса р трлі ауылдарды кілдері бір мезгілде келе алса, онда жер дауы мынадай тртіппен шешілетін: слтан мен атардаы аза дауласса, слтан жеіп шыатын, би мен старшын дауласса, старшынны мерейі стем болатын, ал егер би мен атардаы аза дауласса, биді талабы орындалатын. Егер жер дауы слтан мен слтанны, би мен биді, старшын мен старшынны, атардаы екі азаты арасында болса, онда оларды ай жасы лкені жеіске ие бола алатын. Жерге дауласушыларды мртебесі мен дрежесі те болан жадайда оларды ай жаыны руы не тайпасы жолы жаынан лкен болса, сол жаына артышылы берілетін.