Саяси жанжалдарды басару жне баылау технологиялары
оамды леуметтік дифференциациялау, табысты, билікті, мртебені жне т.б. р трлі дегейде болуы жанжалдара жиі келіп отырады. Жанжалдар оамды мірді ажырамас блігі болып табылады. Соларды ішінде едуір лесті саясаттануда лі де аз зерттелген саяси жанжалдар алады. Сондытан, билік шін бсеке шыындарын тмендетуге жне осы майдандаы меншікті шыынды азайтуа ммкіндік беретін басару технологиясын жасау жне оларды баылау технологиясы саяси арым-атынас жасайтындарды кез келген мшесі шін, оны ішінде билеуші режим шін бірінші дрежелі маызы бар міндетке айналады.
Тиісінше, саясаттануды алдында адамдара жанжалдарды басару технологиясын йрету, оларды жзеге асыруды оам шін ауыртпалысыз тетін дістері мен тсілдерін талдап жасау міндеттері тр. Бл шін, брінен брын жалпы аланда леуметтік жанжалды, жекелей аланда саяси жанжалды табиатын тани білу керек.
«Жанжал» дегенні ымы латынны «conflictus» – атыыс деген сзінен бастау алады. леуметтік жанжалдарды негізі К.Марксті, М.Веберді, Э.Дюркгеймны ебектерінде атап крсетілген. азіргі кезде леуметтік жанжалдарды табиаты мен формасына деген кзарасты алуан трлілігі соншалыты, бл ретте бтін бір мектептер мен баыттар, тіпті ылыми пндер, атап айтанда «конфликтология» пайда болады.
Жанжал – бл екі немесе одан да кп р трлі баыттаы кштерді арама-арсы рекеттер жадайында з мдделерін жзеге асыру масатындаы атыысы болып табылады.
оамды мір р трлі жанжалдара толы[135]. Ол ай салада туындауына байланысты экономикалы, леуметтік, мдени, конфессионалды, саяси жанжалдар болып блінеді. Саяси жанжалдар саяси мдделер мен сол мдделерді тоыстырушылар зара рекет ететін, сондай-а кресті саяси дістері мен жанжалдарын шешу олданыс тапан жерлердегі леуметтік атынастар трін крсетеді. Саяси жанжалдар – саяси мдделеріні, масаттарыны, ажеттіліктеріні, ндылытар немесе білім жйесіні кереарлыы айын байалып отыран екі немесе бірнеше субъектілерді атыысы, арсылыы болып табылады.
р трлі субъектілерді саяси жанжалдарды ылыми басару мен баылауа деген жалпы ниеті оларды негіз боларлы рылымды элементтерін жне параметрлерін айындауды жорамалдауа ммкіндік береді. Мны зі белгіленген масаттара жетуге жол ашпа. Аталан элементтер субъектіні саяси саладаы масаткерлік ызметіні ерекше рылымын белгілейді, оан ерекше тр мен мазмн береді. Кзарастарындаы белгілі бір айшылытара арамастан, маман-конфликтологтар детте жанжала негіз боларлы элементтер ретінде мыналарды бліп крсетеді: дауа атысушылар арасындаы айшылытарды мнін бейнелейтін жанжалды кзі, негізі; тараптарды з мдделерін, масаттарын, бсекелеспен арым-атынастаы позициясын орауа байланысты белсенді іс-рекетті бастауы боларлы наты аидаларды сипаттайтын себептер; саясат саласындаы билік рылымдары мен ресурстар жніндегі таласа тікелей немесе жанама трде атысушы жанжал тараптары; бсекелестік зара іс-рекетте контрагентке з масаттарын білдіретін субъектілерді тсінігі мен позициясы туралы тсінігі жне оларды мінез-лыны баса да субъективті сипаттамалары; тараптар олданатын арапайым ресурстарды сипаттайтын жанжал ралдары, бір-бірімен зара іс-рекеттегі дістер мен тсілдер; бсекелесуші тараптарды нерлым арапайым арым-атынасын крсететін жанжал сипаты, олар станатын позицияны атадыы немесе иілімділігі, дау мселесінде модификацияа бейімділігі, делдалдарды тартуы жне т.б.
Ке маынасында аланда саяси жанжалдарды кздері мен себептері леуметтіктен тыс, леуметтік жне комбинацияланан болып блінеді. Оны біріншісіне адамны агрессивтілігі, рей сезімі, дрліктірушілік рекеті, ашты пен оны мінезіндегі баса да инстикті мотивациялар трізді белгілі сипаттарына негізделген саяси шиеленісушілікті кптеген ошатары жатады. Осындай факторлара байланысты саяси жанжалдар халыты тергеусіз соты, ашты блігі, фанатиктерді террорлы актілері трі, баса да тымды емес, себепсіз акциялар ретінде крінеді. Адам мен табиатты зара байланысын крсететін (ал бл екеуі де жанжалды дамуына аз лес оспайтыны белгілі) аралы сипаттаы айшылытар саяси жанжалдарды арнайы ошаы болып табылады. Жекелей аланда, экологиялы апатты саяси салдарларынан, ірі ксіпорындарда болан авариядан, табии апаттан туындайтын жанжалдар. Мндай ауымы лкен жанжалдар табии апаттардан ана емес, сонымен бірге осы оианы лайта тсетін адамны зіні іс-рекетінен туындайтын леуметтік себептерді реттеумен байланысты болма.
Алайда саяси жанжалдарды негізгі себептері ретінде брінен брын саясат субъектілері мртебелеріні, оларды рлдеріні мні мен функциясыны, мдделері мен ажеттіліктеріні йлеспеушілігін айындайтын оамны леуметтік жіктелінушілігін атауа болады. леуметтік позицияларды те еместігі жеке адамдарды (индивидтерді), адамдар ауымдастыыны леуметтік топтарыны даму ресурсына барар жолды р трлі екендігін білдіреді. Кптеген саяси жанжалдара ресурстара кім иелік етеді жне оан андай жолдармен билік жргізеді? Деген сауалдар себеп болады.
Ресурстара ожалы ету жніндегі крес билеуші элита мен контрэлитаны, р трлі саяси партиялар мен белгілі бір кштерді мдделерін білдіретін жне меншікті, лтты табысты, мемлекеттік бюджетті жне т.б. айта блу кресіне итермелейтін ысым жасаушы топтарды арасындаы жанжалды зара арым-атынасын білдіреді. Сонымен, саяси жанжалды негізгі субъектісі ірі леуметтік топтар болып табылады. Оларды ажеттіліктері, мдделері, масаттары, рекеттері билікті пайдалануды арасында жзеге асырылатындытан, жанжала тікелей атынасатын да мемлекеттік аппарат, парламенттік фракциялар, ысым жасаушы топтар жне т.б. саяси йымдар болып табылады.
Саяси жанжалдарды нерлым жарын формалалары ретінде революция, блік, ктеріліс, азаматты соыс баралы арсылы іс-рекеттерді айтуа болады. Саяси жанжала саясат субъектілеріні леуметтік тртіпті згерту, немесе оны сатау ммкіндігін теориялы та практикалы жаынан амтамасыз ету жолындаы арсы рекеті деп анытама беруге болады. Бл ммкіндікті жзеге асыру мемлекеттік билікті аржы, репрессивті аппарат жне т.б. ралдарын иемденуге ммкіндік береді. Сондытан, саяси жанжала атысушыларды бірінші кезектегі міндеті мемлекеттік билікті ттасын стау немесе соан ие болу болып табылады. Сонымен бірге саяси жанжал билікті жеіп алумен жне оны стап трумен ана шектелмейді. Онда р трлі оамды саяси топтар мен оларды кшбасшылары орап отыран лемні р трлі кріністері арасындаы крес те рістетіле тседі.
Осыан байланысты саяси жанжал барлы баса жанжалдар сияты лаюы мен оны шешуді бірнеше кезедерін бастан ткеретін динамикалы процесті крсетеді. детте леуметтік-саяси жанжалды жанжал алды, жанжал, жанжалды шешу жне жанжалдан кейін деп трт трлі сатыа блуге болады. з кезегінде рбір сатыны біратар фазалара бледі[136].
Бірінші, жанжал алды сатысы екі фазада дамиды. Бастапы фаза жанжалды ситуацияларды алыптасуымен жне жеке адамдар жне топты атынастар жйесіндегі айшылытарды жанжалды зара іс-рекет субъектілеріні мдделеріні, ндылытары мен нсауларыны алшатауы жадайында рши тсуімен сипатталады. Бл сатыда жанжалды дамуыны жасырын (латенттік) фазасы жайында да айтуа болады.
Бл сатыны «депривация» леуметтік-психологиялы тсінігіні кмегімен сипаттауа болады. Депривация – бл кту мен оларды анааттандыру ммкіндігі арасында алшатыты болуы тн нрсе болып келетін жадай. Депривация уаытты туі барысында не кшейіп, не азайып, не болмаса згеріссіз алып отырады.
Еуразия конфликтологиясында бл сатыны кбінесе «леуметтік шиеленісушілік» ымыны кмегімен тсіндіруге тырысады. леуметтік шиеленісушілік – бл оамды сананы ерекше леуметтік-психологиялы жай-кйі, жеке адамдарды, леуметтік топтарды жне ттас аланда оамны ахуалы болып табылады, оиаларды абылдау мен баалау жоары эмоциялы озушылыпен, леуметтік реттеу жне баылау механизміні бзылуымен сипатталады. Саяси жанжалда леуметтік шиеленісушілік арсылы акциясыны суімен крінеді, олар: демонстрациялар, митингілер, президент пен кіметті отставкаа кетуі, саяси баытты згеруін талап ететін ереуілдер. Бл акциялар кбінесе рсат етілмеген сипатта теді, ал оны йымдастырушылар мен оан атысушылар билікті бл ереуілдерді тотату жніндегі талаптарын елемейді.
леуметтік шиеленісушілік тараптар наты белгілеген жанжалдар болмаан жадайда, «біз – олар» баыты бойынша ашы формадаы асарысу орын алмаан кезде алыптасады.
Бірінші сатыны екінші фазасы атыысты, немесе себепті, яни жанжалдасушы тараптарды озалыса итермелейтін лдебір сырты оиаларды серімен басталады. Бірінші сатыны бл фазасында жанжал латентті фазадан ашы формаа ауысып, жымды баытты (мінез-лыты) р трлі формаларында крінеді.
Дау-жанжалды беталысы жанжалды дамуыны екінші, негізгі сатысын сипаттайды. Дау-жанжалды беталысы – бл арсы тараптарды жетістіктерін оларды масаттары, ниеттері, мдделерімен оса блокадалауа баытталан іс-рекет. Бл фазаа ту шін баса тараптара арама-арсы ретінде зіні масаттары мен мдделерін сезіну ана емес, сонымен бірге креске нсау алу, оан психологиялы жаынан дайын болу да ажет. Мндай нсауды алыптастыру дау-жанжал баытыны бірінші фазасыны міндеттеріне жатады. Бл фазадаы мдделер жанжалы тере арама-айшылыты білдіреді, йткені мнда жеке адамдар мен леуметтік топтар реттеуге мтылма трма, зара байланысты, зара іс-рекетті жне арым-атынасты алыптасан брыны рылымын бза отырып, айшылыты барлы жаынан да тередете тседі.
леуметтік шиеленісушілік бл сатыда саяси дадарыса ласуы ммкін. Оан ел алдында тран проблемаларды шешуде зіні икемсіздігін танытан билеуші топты ызметіне орта (баралы) наразылы пен ашу-ыза білдіру тн. Саяси дадарыс бараны саяси мемлекеттік кшбасшысына, кіметке, билеуші партияа деген сенімін жоалтуын білдіреді.
Дау-жанжал баытыны бірінші фазасы жанжалды лайту тенденциясын тудырады, біра ол оан атысушыларды жанжалды шешу жолдарын іздестіруге ынталандыра алады. Толаты згеріс жанжал беталысыны екінші фазасына тн нрсе. Бл фазада «ндылытарды айта баалау» жне станан баытты бдан ары жердегі тактикасын тадау жзеге асырылады. Жанжалды барысы тараптарды здері жайындаы, арсыластары мен сырты орта туралы тсінігін згертеді, ресурстар таусылады.
Жанжалдасушы тараптар имыл крсетуді мына тмендегідей бадарламасын тадауы ммкін: біріншіден, жеіске толы ол жеткізгенге дейін жанжалды жаластыру; екіншіден, шиеленісушілік дегейін тмендету, арсыласына ішінара жол беру есебінен жанжалды жасырын формаа ауыстыру; шіншіден, жанжалды шешуді дістерін іздестіру. Егер шінші бадарлама тадалатын болса, онда жанжалды дамуындаы шінші кезе – оны шешу кезеі туады.
Жанжалды шешу объективті ситуацияларды згеруі арылы да, сондай-а субъективтік-психологиялы айта рулар арылы да, жауласушы тараптарда алыптасан ситуацияны субъективтік образыны згеруі жолымен де жзеге асырылады. Жанжалды ішінара жне толы шешілуі де ммкін. Толы шешу жанжалды субъективтік жне объективтік дегейлерде тотатуды, жанжал ситуациясыны бкіл сипатында оны тбірінен айта руды білдіреді. «Жауды образы» «ріптес образына» ауысып, ал креске деген психологиялы нсау ынтыматасуа бадар стаумен алмастырылады. Жанжалды ішінара шешу кезінде тек сырты жанжалды баыты згереді, ал асарысуды жаластырар ішкі озаушы нсаулар саталынады.
Осы замана конфликтология жанжалды тиімді шешуге ммкіндік беретін шарттарды тжырымдап береді. Олар: жанжалды себептеріні диагнозын дер кезінде жне дл ою; тараптарды ай-айсысыны да мдделерін мойындау негізінде айшылытарды жеуге екі жаты да ынталылыы; жанжалды болдырмауды жолдарын бірлесіп іздестіру.
Жанжалдан кейінгі орытынды сатыа баса мн беріледі. Бл сатыда барлы кш-жігер мдделер, масаттар, директивалар айшылыын жоюа жмсалынуы тиіс, леуметтік-психологиялы шиеленісушілік жойылып, кез келген крес тотатылуы керек.
Жанжалды ту барысын басаратын технологияларды анытау оларды трін айындауа тікелей байланысты екенін айтуымыз керек. Бл ретте саяси жанжалдарды жіктеу мен трге блуді кптеген трліше лшемдері бар.
Айматар жне ауматары трысынан араанда ішкі саяси жне сырты саяси жанжалдар болып блінеді. Сырты саяси жанжалдар халыаралы арым-атынастар саласында ріс алады. Жекелеген мемлекеттер, мемлекеттер тобы немесе халыаралы йымдар оны негізгі субъектісі саналады. Мндай жанжалдарды ерекше формасы лемдік жне жергілікті шеберде болатын соыстар, сондай-а экономикалы сауда жне кедендік жанжалдар болып табылады.
Ішкі саяси жанжалдар мемлекеттік басару технологиясы саласындаы, немесе оамды мірді баса да салаларындаы ішкі саяси процестерді сипатын крсететін билікті р трлі субъектілері (билеуші жне оппозициялы элиталар, бсекелес партиялар мен топтар, орталы жне жергілікті билік) арасындаы зара іс-рекетті бейнелейді.
Саяси жанжалдарды уаытты туіне байланысты за мерзімдік жне ыса мерзімдік трлерге блуге болады. Демек, жекелеген жанжалдарды алыптасуы жне оларды шешу саясатта ыса мерзімні ішінде аяталуы да ммкін, сонымен бірге ттас бір рпаты міріне парапар уаыта созылуы да сзсіз.
Ал, жариялылыы трысынан келсек, жанжалдасушы тараптарды зара іс-рекетіні ашы, сырттай белгіленген формасы туралы жне билік шін кресті клекелі дістері стем болатын, немесе субъектілерді здеріні биліктік кілеттіктерін даулайтын жабы трдегі жанжалдар туралы айтуа болады.
Басаруды режимі мен оны рылымына жне йымдастырылу формасына сйкес вертикальды жне горизантальды жанжалдар деп блуге болады. Вертикальды жанжалдар билікті ртрлі дегейлеріндегі, орталы жне айматы элиталара, федаралды жне жергілікті зін зі басару органдарына жататын субъектілерді арсылыын білдіреді. Горизонтальды жанжалдар бір ана тртіппен жмыс істейтін субъектілерді жне билік жргізушілерді яни билеуші элитаны ішінде, билеуші партияларды, бір саяси бірлестікті мшелері арасында болатын наты зара іс-рекетін білдіреді.
Мселелерді шешу формасына арай саяси жанжалдар ктемдік ету жне бейбітшілік жолдарымен шешілетін жанжалдар болып та блінеді.
Жанжалды болатын орны, дрежесі жне оны реттеуді сипаты трысынан алса, саяси жанжалдар саяси жйелер шеберінде жзеге асырылатындытан институционалды, сондай-а бл шеберлерден шыып кететіндіктен институционалдытан тыс болып блінеді. Институционалды ішкі саяси жанжалдарды субъектісі ретінде саяси ойындарды бірттас ережесіне баынатын, біра р трлі позициялардаы саяси институттар, йымдар рекет етеді. Айталы, билікті р трлі бтатарыны, билікті орталы жне жергілікті органдарыны жанжалдары осыан жатады.
Ттас жйені немесе жекелеген топтарды мдделері мен масаттарын кздемейтін саяси жйені жекелеген элементтері, билеуші топты саясаты осындай жанжалдара итермелейді. Оларды шешу билік саясатында жекелеген згерістерге келеді.
Институционалдытан тыс ішкі саяси жанжалдарды субъектісі ретінде, бір жаынан билеуші элита мен партиялар, мемлекеттік институттар, йымдар, кшбасшылар; екінші жаынан жйеге кірмейтін оппозиция: халы барасы, саяси белсенді топтар, радикалды йымдар, басарушы билік пен жалпыа бірдей ережені шеберінен шыа отырып рекет ететін саяси ойындар крініс береді. Жанжал объектісі бл жадайда ттас аланда мемлекеттік билік жйесіні, орныан режимні болуында еді. Жанжалды аыры орытындысы: не билеуші режимні жеісі жне жйеге кірмейтін оппозицияны жою, не болмаса саяси жйені алмастыру болып табылады.
леуметтік позиция трысынан аланда, статусты-рлдік саяси жанжалдар деп те атап крсетуге болады. Оларды негізіне саяси билікті иерархиясында орыны, саяси ытар мен бостандытарды жиынтыы мен клемі, статусты (мртебелік) міндеттерді жиынтыы жне клемі, жауапкершілікті мртебелік аясыны кеістігі мен сипаты, андай бір топтарды болмасын саяси мірдегі наты ммкіндігі жне оан ыпал етуі жатады.
Саяси айта руларды ауымына жне шешілетін проблемаларды сипатына арай саяси жанжалдар ішінара жне радикалды болып блінеді. Ішінара жанжалдарды ошаы негізгі емес, коньюктуралы мдделер мен ндылытар себептері бойынша айшылытар болып табылады. Бл жанжала кейбір институттар мен топтар, элитаны бір блігі, белгілі бір саяси проблемаларды шешуге мдделі немесе мдделі емес кресуші арсылас партиялар атысады. Ал, радикалды жанжалдарды ошаы негізгі саяси мдделерді жне леуметтік топтарды арасындаы айшылытар болып табылады. Радикалды жанжалдар асарысу саласына кпшілік немесе барлы саяси институттарды жне халыты едуір блігін тартады.
Мазмнды типтендіру жанжалдарды оларды себептерін тудыратын сипаты бойынша блуді сынады. Бл жерде лтты, нсілдік, діни (конфессионалды) жне баса да себептерді крсетуге болады, соларды саясаттандыру нтижесінде этносаяси, нсілдік саяси жне саяси-конфессионалды жанжалдарды алыптасуына келеді. йткені саяси мірді р трлі ндылытары, нормалары, дістері жиынтыы алуан трлілігімен ерекшеленеді, яни р трлі саяси-мдени жанжалдар туралы айтуа болады.
Жанжалдарды типтендіру (трге блу) адамдарды дауларды шешуге тартылуыны р трлі дрежесін, дадарыстар мен айшылытарды интенсивтілігін, оларды саяси процестерді динамикасы шін маызын бейнелейтін сапалы крсеткіштері бойынша да жзеге асырылады. Аталан трді жанжалдары арасында «тере» жне «тере тамырланбаан» жанжалдарды, «нлдік санды» жанжалдарды жне «нлдік емес санды» жанжалдарды, «намсыз» жанжалдарды, антогонистік жне антогонистік емес жанжалдарды бліп крсетуге болады.
Саяси жанжалдарды интенсивтілік дрежесіне арай эскалирлік жне интенсивтілігі тмен жанжалдара бледі. Эскалирлік жанжалдар деп тараптарды скери кш олдануы арылы атыысын айтады. Ал, интенсивтілігі тмен жанжалдар тараптарды асарысуыны созылуымен жне оны дегейіні тмендеуімен сипатталады. Бл дегеніміз оларды «тып шыуа» деген жне арсыласуына тікелей сер ету формасын олдану ммкіндігі мен мтылысыны жотыын білдіреді.
Жоарыда келтірілген жанжалдарды айсысы болмасын, р трлі асиеттер мен сипаттамалалара ие боландытан, олар жарыстас болумен ынтыматасуды, арама-арсы іс-рекет пен келісімге келуді, жарастыру мен бітімге келмеушілікті арым-атынастарын ынталандыра отырып, наты саяси процестерде алуан трлі рл атаруа икемді болып шыатынын айтан жн.
мірде крсеткеніндей, не жанжала атысушы болып, не оны барысында делдал ретінде тартылатын рилы саяси субъектілер р кезде де жанжалды басаруа, немесе олара баылау жасауа мтылады[137].
Жанжалдарды баытына саналы трде рекет етуді жне басарылатын субъектілерді оларды мдделеріне баындыру йымдастыруа сйенілетіндіктен жанжалдарды басаруды р трлі моделдері, технологиялары нерлым ртрлі, ал кейде арама-арсы масаттара толы стратегияларды сынады. Нерлым маызды стратегия ретінде, соны шеберінде жанжала саналы трде рекет ететін зіндік технологиялары алыптасатындытан, оларды масаттарын сипаттайтын мына тмендегілерді бліп крсетуге болады: оамда орын алып отыран айшылытарды здіксіз шиеленісін тудыратын жанжалдарды инициациясы, жанжалды эскалациясын жне ситуацияларды тудыру масатында тере бсекелестік атынастарды арсыластан да грі, зі нерлым тиімді пайдаланатындай етіп консервациялауды кшейту (мысалы, билеуші режим оппозициясымен ынтыматасуда олар орындай алмайтын шарттар оюы ммкін, йткені олар оппозицияны кші таусылмайтынына немесе оамды келісімге келуге мтылмай отыран оларды оамды пікір алдында беделі тсетініне сенеді); тараптарды арым-атынасында алыптасан шиеленісті здеріні жеке мдделеріне пайдалану масатында оны саналы трде олдануды білдіретін жанжалдарды рутинизациясы (жаалыа арсы шыатын); айшылытарды асарысуды ашы фазасына туіне жне саяси шиеленісті лаюына жол бермеуге баытталан жанжалдарды болатындыын ескерту; тараптарды асарысуыны шиеленісуін толы немесе ішінара жою шін, сондай-а оны нерлым жаымсыз салдарын болдырмау шін жанжалдарды реттеу; жанжалды шешуді не жанжалды себептерін, не дауласуды негізін жоюды, не тараптарды жанжалсыз арым-атынасына жол ашатын арама-арсы пікірлер рецидивасыны ауіпін туызбайтын, реттелген атынастарды айтадан ушытырмайтын жадайлар мен ситуацияларды арастыратындай етіп шешу; жанжалды ыыстырып шыаруды р трлі себептермен жауапкершілігі трлі дегейдегі баса саяси жйелерге итеріп салуды ала тартатын етіп (мысалы, федералдытан айматыа, немесе бан керісінше) йымдастыру.
Саясат саласындаы нерлым ріс алан масаттара жанжалдарды реттеу жне шешу технологиялары жатады. Тиісті стратегиялар шеберінде пайдаланылатын баылау жне басару технологиялары клекелі, латенттік жанжалдарды ашы формада жргізілу ажеттігіне, баыланбайтын процестерді жне осы зара іс-рекеттерді салдарларын азайтуа, дрыс жне жедел назар аударуа келмейтін, кенеттен болатын сілкіністерді болу ммкінділігін ысартуа негізделеді. Сондай-а, бл стратегияны базалы аидасы бірізділікті тараптар лі дайын емес, асыыс шараларды болатындыын біртіндеп шамалау болып табылады.
Сондай-а, тараптарды асарысуыны дегейін бірізділікпен тмендету, оларды арасындаы коммуникация жйесін кеейту, тараптарды зара келісілген міндеттерін орындау талаптарын да стану ажет.
Осыан байланысты жанжалды реттеу жне шешу технологияларын алыптастыруды бірегей талаптарына оларды алыптасуыны жне болуыны принципті сырты жне ішкі факторларыны ажетті есебін алуды жатызуа болады. Сонымен бірге, тжірибе крсетіп отыранындай, жанжалдарды басару субъектісіні ызмет формасы мен дістеріне ыпал ететін факторлара мыналар жатады: біріншіден саяси жйелерді ашыты дрежесі (мселен билеуші рылымды саяси наразылыты нерлым агрессивтік формасынан орауа икемді тетіктерді болуын немесе болмауын крсететін); екіншіден, жанжалдасушы топтарды топтасандыыны дегейі жне оларды мшелеріні ішкі зара атынасыны интенсивтілігі; шіншіден, леуметтік бара топтарыны даулы зара арым-атынастара амтылуыны сипаты; тртіншіден, топтар мен азаматтарды саяси баытыны эмоциялы толытыы жне оларды здеріні билікке талаптануларын шектеуге икемділігі жне т.б.
Ал, дауларды шешу стратегиясына, яни технологиясына келсек ашан да партнерлерді біржаты емес, екіжаты рекетіні тсінілуі йлесім табады. Бл оларды олдану нтижесінде ол жеткен тараптар арасындаы келісімді оан атысушыларды барлыы да адал рі ділетті деп баалайтындыын білдіреді. Олар сырттан ысым жасаусыз болатын келісім шарттарын з еріктерімен абылдайды, жанжал кн тртібінен тсіріледі, ал брыны дауа атысушылар арасында, К.Митчелді сзімен айтанда, о атынастар орныады.
Жанжалды басару мен баылау технологиясын жасап, жзеге асыру шін оларды рістеуі мен дамуыны (бларды ай-айсысы да белгілі бір міндеттерді шешуді жне наты масаттара ол жеткізуді кздейтіні белгілі) негізгі кезедерін білуді принципті маызы бар. Сонымен бірге, дауды неден болатынын ата анытау жзеге асырылса, сорлым жанжалды басару субъектісіні оны дамуын бір шектен шыармау (локализациялау) арылы тараптарды бсекелестігін зіне тиімді арнаа бруа ммкіндігі зор болма. Егер билеуші рылымдар осындай субъектіні рлін атарса, онда оларды шиеленісті себептерін іздеуі жне оны реттеу технологиясын жасап жзеге асыруы оианы сзсіз дамуыны ммкіндігіне деген з жауапкершілігімен амтамасыз етілуі керек.
Тараптарды басару мен саяси жанжалдарды баылау технологиясында келісімге ол жеткізулеріні нерлым кеінен таратылан ралы (дісі) келіссздер, ара аайынды іс-рекеттер, арбитраждар болма.
Келіссз жргізу рдісінде екі жа та зара пікір алмасады. Бл міндетті трде дау-дамайды ширытырмай, бседетеді, оппоненттерді длелдемелерін тсінуге кмектеседі, кшті наты араатынасын, ымыраласуды жадайларын екі жаты да бірдей баалауына жадай тудырады. Келіссздер екі жаты да те дрежеде ымыраласуына, балама жадайларды байыппен арастыруа, станымдарыны ашы екенін крсетуге, бсекелестерді «арам пиылдарыны» тиімділігін бседетуге ммкіндік тудырады. Міне, осындай жадайлар орнаан кезде туындаан дау-дамайды ортаы нктесі деп аталатын оралымды тсын табу оайа соады.
Келіссз рдісі саудаласуды арнайы технологиясына, яни бастапы станымды сатап алуа да, басымдыа ие болуа да, оппоненттерді зара тсіністікке ол жеткізуіне де, немесе оларды тйыа тірелетін арнаа алып келуге де немесе, біржаты басымдылыты амтамасыз етуге де, болмаса немесе екі жаты да зара анааттандыруа негізделеді.
Саяси тжірибе мен теория арылы саяси дау-дамайды болдырмауды, реттеу мен шешуді технологиясында біратар жалпы дістер талданып жасалды. Соларды арасында – ымыраласу мен консенсуса келу арастырылады.
Ымыраласу зара бір-біріне кну негізінде келісу жолымен аныталады. Оны еріксіз ымыраласу жне ерікті трде ымыраа келу секілді трлері болады. Сондытан ымыраласуды келісім ретінде арастыран жн. Бл кезде ымыраласу тым нашар деп арастырылмай жне оны тым жасы деп те бааламай, з мтылыстарын жарым-жартылай ана анааттандырады. Еріксіз ымыраласу алыптасан жадайлара байланысты туындайды. Ерікті трде ымыраласу жекеленген мселелер бойынша келісу негізінде жасалынады жне барлы зара рекет етуші кштерді саяси мдделеріні лдебір блігіне сйкес келеді. Осындай ымыраласуды негізінде рилы партиялы блоктар мен саяси коалициялар жне басалар рылады.
Консенсус – бл кез келген ауымдастытаы адамдарды басым кпшілігіні келісімі[138]. Ондаы леуметтік жадай сол ауымдастытаы іс-рекетті аса маызды сипаттары арылы аныталады.
Алайда, келісімдерді нтижелі болмауы да ытимал. Мндай жадайда «шінші жаты», яни дау-дамайа атыспайтын адамдарды немесе баса бір аралы инстанцияны осыан тарту сынылады.
шінші жаты дау-дамайа араласуыны аса олайлы трі – ара аайынды болып саналады, яни екі жа та мезгіл-мезгіл ара аайынны пікірін тыдауа жне оны сынысын арауа келіседі. Ара аайынды саяси дау-дамайларды реттеу технологиясыны аса тиімді ралы болып жргені рас. Соан арамастан, кбінесе арбитража, яни шінші жаа, немесе блайша жгінген кезде соны шешімі орындалуа міндетті болып саналатын белгілі бір сатыа арай сенімді адам жасаан жн. Егер дау-дамайа атысушылар шінші жаа жгінсе, бан оса оны шыаран шешімін абылдааны секілді, оны басшылыа алса, онда осыан міндетті арбитраж дау дамайды реттеу технологиясынан енді оны ршітпей басып тастау жаына арай ауысады. Бл діс аса ажетті болып саналады, біра оны дайы олдана беру де біршама кмн тудырады. Басып тасталан дау-дамай – бл алай дегенмен де лі бітпеген ерегесті шыы болып табылады. йткені ол жасырын трде рши тседі де, кейінірек ауіпті трге айналуы ммкін.
Реттеу жолы арылы ана дау-дамайларды млде жойылмайтындыын атап ткен орынды. оам бар жерде дау-дамай да болып трады. Реттелетін дау-дамайлар белгілі бір дрежеде жеіл сипата ие болады. Ол леуметтік рылымны дайы згеруіне байланысты жріп жатады, біра ол азаматты соысты немесе ткерісті негізі бола алмайды.
Саяси жйені, оны институттарыны жмыс істеуі жне оамдаы билікті жзеге асыру кп жадайда саяси дау-дамайларды басару мен баылауды технологиясына байланысты болатынан атап ткен жн. Саяси жне леуметтік дау-дамайларды тиімділікпен ауыздытап отыру саясатты, сондай-а саясаттаы апаратты технологияны зекті міндеттері болып саналады.