Азіргі оамдаы тланы алыптасуы,оны рухани- адамгершілік даму ерекшеліктерін атап крсетііз.

Тла-адамны оамды санасы мен мінез-лыты, адамзатты оамды-тарихи тжірибесін мегеруде алыптасан адамны леуметтік-психологиялы мні. Тла оамды атынасты обьектісі мен жемісі ана емес, сонымен бірге іс-рекет, атынас, сана, зіндік сананы белсенді субьектісі. Тла болып туылмайды, ол леуметтік, мдени даму нтижесінде туындайды. Тла масата талпынушы ана емес, сонымен бірге зін-зі йымдастыратын жйе. Оны зейіні мен іс-рекетіні обьектісі: сырты орта мен зіні «Мендік» сезім болады. Осыан байланысты зін -зі реттеу, зін-зі стай білу, абілеті мен асиет крсетеді. Тла болу дегеніміз-белсенді трде мірлік позицясы бар жне ішкі ажеттілікке байланысты тадау жасай білу, келген шешіміні зардабын баалау жне зі оамны алдында жауап беру, немі зін-зі жне згелерді руа трлі діс, тсілдерді мегеріп з мінез лын реттеуші.

Тлалы асиеттер ш дрежеде болады:

1. рбір адам е алдымен адамзат ауымыны мшесі ретінде шыан нсілінен, лтынан, туысынан, туан жерінен туелсіз есті адамны барлы кілдеріне орта жалпы асиеттерді иелену. Оларды атарына: уану, айыру, болжамды, елді сю, арамды –злымдара, ділетсіздіктерге, ділеттікке жне т.б. кптеген рухани-психологиялы асиеттер жатды.

2. р адамны физикалы ерекшеліктерінен жоары жйке жйесіні ызметінен туындайтын жне тек з басына тн психологиялы згешеліктер. Блар, оны мінез-лыында, сезім крінісінде, темперментінде, имыл мен жріс трысында, сйлеу ерекшелігінде, сырты серлерге айтаратын жауаптарында, баса адамдармен арым-атынсында т.б. тіршілік рекеттерінде байалады. Осы айталанбайтын ерекшеліктеріні арасында р адамны басалара самайтын зіндік ырлары туады. Бл ырларыны негізгі физиологиялы ерекшеліктерінде жатанмен оан рине мір сру ортасыны да атысы бар.

3. Адам белгілі бір елде, рухани дстрде белгілі дрежеде жеткен материалды жне рухани мдениет жемістерін сусындап седі. Сол дуірді тарихи ортаны жемісі осыны брі адамны жан-дниесінде зіні ізін алдырады.

Тланы анытайтындар атарыны: нені жне алай білетіндігі, нені жне оны алай баатыны, нені жне оны алай жандандырады, кіммен жне алай атынас жасайтыны, оны кркемдік ажеттілігі жн оны алай анааттандыратындыына байланысты.

Е негізгісі зіні рекетіне, шешіміне, тадырына деген жауапкершілігіне сай лшемі тланы толы крсетеді.

рбір дниеге келген адам оамны бір мшесіне айналады жне леуметтенуге тартылады, яни тланы алыптасуы оамны талаптарын біртіндеп абылдауынан, оамды сана мен мінез лыты алыптасуынан трады жне ол оаммен зара атынасты реттейді. леуметтену рдісі жаняда, мектепте, жмыста жзеге асады. Сонымен атар БА-та леуметтенуді кшті ралы болып табылады. леуметтену рдісіне адамны леуметтік тжірибесін рпаа жаластыру енеді. Тланы леуметтенуі ебекпен, оамды –саяси жне адамны танымды рекетіне тыыз байланысты болып келеді. Бл сатыларды райсысында арама-айшылы туындауы ммкін. Мысалы, “ке мен бала” мселесі.

Алашы леуметтену институты мен агентіне адамны жаын ортасы жатады, тласыны алыптасуына кшті жне маызды сер етеді, олар жаня, достар, малімдер.

леуметтенуді екінші агенттеріне оу орныны кімшілігі, ндіріс орындары, полиция, скер, мешіттер, мемлекет, БА ызметкерлері жатады.

Алашы леуметтену рдісі – тларалы атынастар сферасы, екінші рдіс - леуметтік атынастар сферасы болып табылады.

Біріншіден, рбір іс - рекет трлері мен оны ртріні арасындаы байланыстар жйесінде бадарлану. Ол рбір жеке тла шін маызды іс -рекет аспектілерін айындаумен атар, оны игеру арылы іске асырылады, немесе мндай бадарлануды – іс - рекетті жеке тлалы атауы деп атауа болар еді.

Екінші – арым – атынас сферасыда іс - рекетпен тыыз байланысты боландытан, оны кеею жне тередету баытында арастырады. арым – атынасты кееюін, адамны басалармен контактілеріні кбеюі, рбір жас кезеінде осы контактілер ерекшеліктері трысынан тсіну ажет. арым – атынасты тередеуін, е алдымен монологты арым – атынастан диалогтыа кшу, партнерге баытталуы, оны нерлым дл абылдауымен байланысты. Эксперименттік зерттеулерді міндеттері: біріншіден, арым –атынас байланыстарыны кбеюі андай жадайларда жне алай іске асырылатынын, екіншіден, жеке адам осындай процесте андай нтижеге жететінін анытау.

леуметтенуді шінші сферасы – жеке тланы зіндік сана – сезіміні дамуы. Бл проблема жеке тланы «Мен» - бейнесіні алыптасуымен байланысты.
Кптеген эксперименттік зерттеулер крсеткендей, адамны «мен» бейнесі бірден алыптаспайды. мір сру барысында, ртрлі леуметтік серлер негізінде алыптасады.