Француз жне аылшын аартушыларыны философиялы ойлары
Монтескьені философиялы кзарастары
Шарль Луи де Монтескье (1689-1775 жж.) француз асйектеріні семьясында дниеге келеді. Сол кездегі беделді оу орындарында оып, білім алады.
Негізгі ебектері: «Персиялы хаттар», «Задарды рухы жнінде», «Римдіктерді рлеуі мен лдырауыны себептері».
зіні е алашы «Персиялы хаттар» атты ебегінде Монтескье монархиялы тртіпті, асйектерді дние шашуын, діни ызметкерлерді екіжзділігін айыптап, сына алады, оларды Шыыстаы «Азиатты деспотиямен» салыстырады.
сіресе ол христиан дінін атты сынайды. Христиан діні сйіспеншілік діні болуа тырысанымен, зіні тарихында талай-талай атыыс пен соыстарды келді. Христиандарда аыла сыймайтын мселелер кп: олара ш бірмен те, жеп отыран нандары - нан емес, ішкен шараптары - шарап емес т.с.с. Біра ол христиан дінін сынаанмен, дай идеясын толыынан теріске шыаран жо. Ол бл мселе бойынша деистік кзараста болды. дай зіні діретті кшіні негізінде табиатты жне оны задылытарын тудырды, ал содан кейін Ол табиатты рі арай мір сруіне килікпейді. Екіншіден, ол дінге гуманистік-мірлік баыт бергісі келді. Мысалы, оны ойынша, егер дай дінді адамдара ізгілік шін берсе, онда адамдарды осы Дниедегі баыта мтылуы кн емес. Егер дай адамдарды сйсе, онда адамдар да бір-бірін сюі керек, бір-біріне баыта жету жолында кмектесуі ажет.
Монтескье з заманыны крделі мселелерін тере тсіну шін адамзат тарихына іліп, «Римдіктерді рлеуі мен лдырауы жнінде» деген ебегін жазады. Мнда оны тарих философиясын байаймыз. Ол тарихты діни жолмен тсіну (христианды провиденциализм), я болмаса оны нешетрлі кездейсоты уаиаларды жиынтыы ретінде араудан бас тартады. Оны ойынша, «рбір мемлекетті рлеуі мен лдырауыны, кшеюі мен лсіреуіні жалпы рухани жне физикалы себептері бар».
Кне замандаы Римдіктерді рлеп, кшеюін Монтескье азаматты ндылытардан, адамдарды здеріні жеке мдделерінен грі оамны жалпы мддесін жоары ойып, соны жан-тнін салып орауа тырысанынан креді. Ал мндай патриотты, азаматты ндылытарды зі саяси бостандыты, республикалык басару жйесіні болуымен байланысты.
Монтескьені «Задарды рухы жнінде» деген ебегінде ойшылды леуметтік-философиялы кзарастарын байаймыз. оамны мір сруі мен дамуын Монтескье задарды сапалы-ымен байланыстырады. Егер белгілі бір оамны ерекшелігін тсінгііз келсе, онда сол елдегі абылданан задарды зерттеіз. оам жніндегі мндай тсінікті жре келе алымдар «зады кзарас» деп атап кетті.
Монтескье оамдаы задарды екіге бледі. Біріншіден, ол -«табии задар», олар адамны биологиялы табиатынан шыады. Екіншіден, леуметтік задар.
Табии задарды негізгісі - мір сру, ол шін азы табу керек. Егер Т.Гоббс ол шін адамдар тартыса тсіп, «брі бріне арсы соысады деген болса, Монтескье, керісінше, жалыз адам лсіз боландытан басалардан кмек іздейді, басалармен бейбіт мір сруге тырысады деген пікірге келеді. Сонымен біз Монтескьені адам алашы сатысынан бастап, леуметтік пенде болды деген ойда боланын креміз.
оам міріндегі айшылытарды пайда болуыны негізінде адамны басаларды есебінен пайда табу мтылысы жатыр. Ал мны зі адамдарды арым-атынасын замен ретке келтіру керектігін туызып, дниеге мемлекет келеді.
Монтескье ты ш трін анытайды. Бірінші, халыаралы тар - мемлекет, халытар арасындаы арым-атынастарды ретке келтіреді.
Екінші, саяси тар - мемлекеттегі басшылар мен халыты арасындаы атынастарды ретке келтіреді.
шінші, азаматты тар - адамдарды зара атынастарын ретке келтіреді.
Монтескье мемлекетті басаруды ш трін анытайды. Олар республика, монархия жне деспотия.
Деспотиялы басару ешандай задылыты мойындамайды. Оны зі елді баытсыздыа келіп, неше трлі зорлы-зомбылыа жол береді.
Республикалы басару саяси замен бекітілген бостанды-тарды негізінде іске асады.
Монархиялы басару жйесі жоарыда крсетілген басару-ларды екі ортасында орналасан.
Монтескьені саяси философиясындаы жасалан жне бгінгі таа дейін зекті жаалыы - ол мемлекет билігін блу идеясы.
Шынайы саяси бостанды болу шін республика, я болмаса монархия басару жйесінде за беру, атару жне сот биліктері бір-бірінен блінуі ажет.
- Ал енді «задарды рухына» келер болса, оларды рбір елдердегі ерекшеліктері кп жадайлармен байланысты. Олар: жерді кнарлыы, ауа райы, таулы-жазытыы, дет-рыптар, діни сезімдер, халыты саны мен материалды хал-ахуалы, за срушілерді масаты, саяси билікті, елдегі жалпы тртіпті кріністерімен байланысты, - деп орытады лы ойшыл.
Мндай кзарасты дебиетте «географиялы детерминизм» (себептілік) деп айтады. йткені жоарыда крсетілген жадайлар-ды ішіндегі негізгілері деп, ол «жерді нарлыын, ауа райын жнее таулы-жазытыын атайды.
Мысалы, ысты ауа райы адамдарды лсіретіп, енжар ылады, ал суы ауа райы ой мен денені кшеюіне, оларды мірге деген ажырлы ебегіне, лы істерді жасауа ммкіндік береді. Сондытан ысты ауа райында мір сретін халытар лдыка келді де, суы жерде мір сретін халытар здеріні бостандыын сатап алды, - деп ойлайды Монтескье. рине, бгінгі тадаы адамдар мндай кзараса клкілі кзбен арауы бден ммкін.
Дегенмен оамны дамуында географиялы жадайлармен санаспауды зі, таза технократиялы кзарастар андай салдар-лара келетінін біз бгінгі тада ауылдаы осы уаыта дейін жргізілген реформаларды теріс жатарынан кріп отырмыз.
Ке трде аланда, бізді ата-бабаларымызды мыдаан жылдар бойы кшпенділік мір салтын стауыны зі (жаа дуірге дейін) сол айнала оршаан ортаа байланысты болатын. рине, Жаа дуір тариха келіп, машиналы техника пайда болан кезде, кшенділік мір салты ммкіншіліктері сарьлып, аза халы жаа мір ндылытарына туге мжбр болды.
Монтескьені ойынша, жоарыдаы крсетілген жадайлар-мен атар, жер клемі жне оны таулы-жазытыы да оамны саяси бітіміне зіні зор серін тигізеді. «Біріншіден, таулы елдер клемі жаынан лкен бола алмайды. Ал кіші елде азаматтар оамды мселелерді талдап шешіп, абылдауа жиі алыптасады. Ал орта клемді елдерде кбінесе монархиялы басару жйесі орнайды. Жері жазы жэне те клемді елдерде деспотиялы басару жйесі ажет, йткені тек кш жмсау мен орыту арылы ана алыста жатан елдерді орталы билікке кндіруге болады», -деп орытады Монтескье.
рина біз лы ойшылды географиялы факторларды оам міріне деген рлін асыра крсеткенін байаймыз. Біра бл кзкарастар з заманыны мселелерін жааша тсінуде, діни тсініктерге тойтарыс беруде кеінен пайдаланылды.