Баылау сратары

1. озатылатын жкті озалыс баытына байланысты ктергіш машиналар алай блінеді?

2. Жк машина манипуляторларыны атаратын ызметі?

 

Таырып 6. Жктиегіш машиналарды негізгі тйіндері, механизмдері мен блшектері.

Масаты: Жкктергіш машиналарды негізгі раушылары мен оларды есептеу жне жобалау дістері.

 

Жоспар

1. Тарту жне жк армаыш рылылары (трлері жне теориялы сратар).

2. Негізгі жк тиегіш машиналарды озалысын жзеге асыру механизмдері.

3. Тотату жне тежегіш рылылары.

 

Жк тиеу машинасы тарту жне жк армаыш рылысынан, ктеру механизмдерінен, озалу жне брылу, тежегіш рылыларынан, озалтыш жне басару жйесінен трады.

Тарту рылысы шынжыр мен рашан трады. Жк ктергіш машиналарда олданылатын шынжырлар днекерленген жне тілімді болып блінеді.

ГОСТ 2319-81 сйкес Ст 2, Ст 3 жне 10 болатынан дайындалатын днекерленген шынжырлар ( 3 а сурет) зын блшекті (Б лгілі) жне ыса блшекті (А лгілі) l<3d ені b=3,5d. лшемделген ( 1 орындалу) шынжыр лшеміні ауытуы ±3% жетеді жне лшемделмегені (2 орындалу ) - ±10%.

3 сурет. Шынжырлар: а – днекерленген, б – тілімді.

 

Шынжырларды ирау нктесіні жартысына те келетін кшпен сынайды; алды деформация болуа тиіс емес.

Днекерленген шынжырлар лкен иілгіштікке ие, ораптармен, жлдызшалармен жне диаметрі: D = (20…30)d дабылдармен жмыс істей алады.

Кемшіліктері: ауыр салмаы, зілу ммкіндігі жне озалу жылдамдыыны шектеулілігі 0,6…0,75 м/с дейін.

Шынжырды шартты белгілеуіне (А,В) лгісі; (1,2) орындалулары; калибр (дгелек болатты диаметрі, мм), шынжыр адымы (мм).

Мысалы, шынжыр А1-13×36 ГОСТ 2319-81.

Мемлекеттік техн. Баылауды сыныстарына сйкес шынжырларды ирау кшіне байланысты тадап, тексереді,

Fp s Fmax ;

шартына байланысты;

мнда Fp - ирату кші, ГОСТ бойынша;

s – беріктік оры, ілгекті шынжырлар шін 5... 6 жне жктер шін 3....8 ;

Fmax – шынжыра тсетін е лкен жмыс кші.

Тілімді жк шынжырлары (3 б суреті) рылысына арай алты трге блінеді:

шынжырды бір шеткі кесігіндегі осу білікше;

шынжырды бір шеткі кесігіндегі осу білікше жне зартылан білікше;

бір шетінде осу белдігі, е шеткі тілімдер жне шынжырды екінші шетіндегі шеткі білік;

бір шетінде осу белдігі, е шеткі тілімдер жне шынжырды екінші шетіндегі шеткі білік жне зартылан біліктер;

шеткі тілімдер мен шеткі білдіктер шынжыр блігіні екі жа шетінде.

Буындаы тілімдер саны 2 ден 8 – ге дейін. Тсіру кші 1,25 – тен 1600 кН дейін.

Тілімді шынжырларды артышылыы – жоары сенімділігі жне иілгіштігі. Біра та шынжыр топсалеріні айналу жазыына перпендикуляр баытта кш тскеніне шыдамайды. Сол себепті арты кш тсу мен иаау шін жк ктергіш жылдамдыын 0,25 м/с азайту керек.

Тілімді шынжырларды ГОСТ 191 – 82 кестелері бойынша тадайды, тексеру есебін s =5…8 формуласы бойынша орындайды.

Шартты белгілеуге: G ріптік белгілеу, ирату кшіні мні, лгісі жне шынжыр адымы. Мысалы, шынжыр G 160-1-150- ГОСТ 191-82.

Арандарды кендірлі немесе капрон талшытарынан жне болат сымдардан дайындайды. Біріншілерін ораптаы, са жне байламдаы бос жктерді байлау жне ілу шін пайдаланады. Оларды кемшіліктеріне лсіздігі, тез тозуы, механикалы ааулар жатады.

Созу есебін толы имасы ]р.=9…10 МПа кендірлі ( 4 а суреті) немесе матаааз жне []р.=30…40 МПа капрон арандары шін жасайды.

Аранны бір буынына тсетін кшті мына формуламен анытайды:

Fmax=Fg/(z),

Мнда Fmax =gm – ктеретін массаны жалпы ауырлы кші;

z – полиспастты буындар саны

– 0,78...0,97 – полиспастты П..К.

Жкті зындыы lс жне оларды ылди брышы =30…45° осымша арандара ілгенде ілгіш биіктігі h = (0,7…0,86)lс болуы сынылады. Арандарды беріктік оры s=12 кезінде формуламен табылатын иратыш кш бойынша Fp тадайды.

 

4 сурет. Араны: а-кендірлі; б - болатты шиыршыты ТК лгілі; в – болатты кендірлі зекшелі ТК лгілі; г – болатты ЛК-Р лгілі; д- рімні бірдей баыттымен, болатты ТК лгілі, біра адымы ртрлі; е- болатты ЛК лгілі; ж- болатты, рімні ртрлі баытымен ТК лгілі.

 

Болат арандар (4, в и г) – жкктергіш машиналарды е жасы таралан жмысшы блігі. Оларды сонымен атар тасымалдаыштарда, сабанды аладардан жинаанда олданылатын торкздерде жне жкті сйрегенде тартыш рал ретінде пайдаланады. Сондай арандарды артышылыы – жоары беріктігі, жеілдігі, сілкіністерді лсіретуі, дыбыссыз жмысы жне жоары сенімділігі.

зілуді басталуы жайлы жекелеген сымдарды зілуі хабар береді. Аранны ріміні бір адамына сйкес зілген сымдар саны ааулы белгісі болып табылады.

Болат арандарды (ГОСТ 7665-80, 7667-80 … 7669-80 и 3088-80) беріктік шегі в = (1.7…2,2)103 МПа жоарыкміртекті салын кйінде созылан сымнан жасайды. Жкктергіш машиналарда екі рімді органикалы зекшелі арандарды олданады, олар маймен сіірілген (50% кміртасты смоламен жне 50%мазутпен). йкелісті жне тозуды азайту шін маймен сымдарды майлайды. Арандарды иіріні рімі бойынша о жне сол рімді болып блінеді. Біржаты рімді арандарда абаттарыны біралыпты ашыты сайын (4 е суреті) сымдар мен иірімдері бір жаа оралады да сызыты тйісіп отырады, ал иылыспалы рімді арандарда рбір жаа оралады. Біржаты рімді арандар таратылуа мтылады, біра олар иілгіш боландытан жкті бірнеше жерден ктеру кезінде сынылады. иылыспалы рімді арандарды (4 ж суреті) сымдары арасында рашан нктелі тйісу болады да, олар атты болып келеді. Майыстыру кезінде оларды жмысына жоары тозу тн.

Аранды белгілеу шін оны негізгі крсеткіштеріні стандартты символдарын олданады: аран диаметрі (мм); олдану масаты (жкті – Ж; жк-адам таситын ЖА); сымны маркасы (жоары – Ж; бірінші – І; екінші - ІІ), рімні баыты (сол – С; о - белгіленбейді), рімні дісі (таратылмайтын - ТМ ; таратылатын - Т), рім баытыны йлесуі (иылыспалы; біржаты – Б; аралас - А), аптау трі (аптаусыз; орташа агрессивті жадайлара арналан - О ;атты - ; те атты - ), сымны зілуіне уаытша кедергі (МПа). Мысалы, Ж-Ж-С-ТМ-1666ГОСТ 3088-80

Сонымен атар аран рылымы рім трімен (сызыты жанасу – СЖ, нктелі жанасу – НЖ, нктелі-сызыты – НСЖ, сызыты-нктелі – СНЖ, жолаты - ЖЖ), рім атарындаы сымдар диаметрі бойынша (бірдей – Б, ртрлі - ), арандаы иірімдер саны бойынша, иірімдегі ртрлі диаметрлі сымдар саны бойынша, зекше трі бойынша (органикалы зекше – О) аныталады.

Тікелей немесе кмекші арандар арылы жкті ктеруге арналан ілмектерді рылымы бойынша біртарматы жкктергіштігі 0,25...20 т (5 в жне г суреті) жне екітарматы болып блінеді. Ілмекті бірнеше тарматы арана ктергенде оны ілмекті аспаа беккітеді (5 а жне б). Ілмектерді болат 20-дан жасайды. ймалы ілмектер шет елдерде де шамалы тараан.

алыпты ілмектерді жкктергіштігі бойынша тексеру есебінсіз тадайды. Жергілікті ндірілген ілмектерді беріктікке лкен исыты брус сияты есептейді. Хвостовикті ммкіндік кернеуі бойынша есептейді []р = 0,2т, исысызыты блігін жмыс істеу режиміне арай ммкіндік кернеуі бойынша []р= . есептейді.

Кмекші арандарды тсіп алуын болдырмау шін, ілмек ашыауызында тйытайтын рал жасалынан (5,6 сурет) автоматты тсіру шін зі аытылатын ілмектер олданады, олар тиелмеген жадайда ілмектен кмекші аранды итеріп шыарады. Оларды ызмет крсету иын жадай да немесе ашытыта ткізілгенде, мысалы бренелерді тиегенде олданады. Бл жадайда жкармаыш рылыны бір шы ілмекте бекітілген.

Жкті ктеру жмыстарыны басындаы соыларды лсірету шін кейбір ілмекті рылыларда серіппелі бседеткіштерді орнатады. Ктеріліп тран жкті ауада бру шін тірегіш ішпектері бар ілмекті аспалар олданады ( 5 а жне б суреті).

Ілмекті аспатарды негізгі блшектері: траверса, ораптар, жкті татайшалар. Ктеріліп тран жк зінше орнатылуы шін полиспастта теестіретін ораптар жне тірегіш ішпектер астында сфералы шайбаларды пайдаланады.Ілмекті аспаны жк тиегішті аасына немесе барбанымен сотыысуын болдырмау шін тпкі ажыратыш орнатады.

Барлы ілмектерді 10 минут бойы номиналды жк ктергіштігінен 25% арты кшпен сынау керек. Сынатардан кейін ілмек бетінде ешбір жары немесе алдыты згерулер болмау керек.

Жк шалматарды (тталар, сыралар) ауыл шаруашылыында ттас соылан кйінде пайдаланады (5 д суреті). Оларды жуы діспен беріктікке есептейді.

 

5 Сурет Ілмектер:

А – зын ілмекпен (ысартылан ілмекті аспа); б – ыса ілмекпен (алыпты ілмекті аспа); в и г – біртарматы; д – шалма.

 

Кмекші арандар аранны, шынжырды жне бауларды алдытарынан жасайды. Оларды кмегімен жкті тіркеп кейін іліп ояды. Болат арандардан жасалан кмекші арандар ке таралан.

Аранды сыымдалудан жне жылдам тозудан сатау шін оны шындаы шалматы коуш болады. Коуш болаттан ю, соу, алыптау немесе науа има трізді пішінді саина сияты айрау арылы зірлейді. Коушты жанаушы аран шы негізгі арана аытылатын немесе аытылмайтын осулар арылы бекітеді. Татайшалы жне тталы осулар ке олданыс тапты.

рбір алты ай сайын кмекші арандарды жкті армауды олайсыз жадайында екі есе арты кшпен сынайды.

ртрлі дегейде жмыс процесін механикаландыратын арнайы армаыш рылылар – ысышты жне тырнаты армаыш, контейнерлер, торлар жне т.б. 6 а,б суреттерінде жкті армауды шамалап автоматтандыратын жне бшкелерді, бренелерді, бумаларды, жшіктерді тсіруде толы автоматтандырады. Жктерді тсіп алу ммкіндігі ( 6 в суреті) жо, йткені ысылан жктерді йкеліс кші ауырлы кшінен рашан арты болады.

апшытардаы жктер шін таспалы арандар (6 д суреті), ккністерге контейнерлер (6 е суреті), бауланан жктерге торлар (6 ж суреті) олданады. Бл рылылар жк тсіруді автоматтандырады, кмекші аран мен тор жк астынан зі шыып кетеді, ал контейнер здігінен ткеріледі.

Контейнерлік тасымалдау дісі жмыс ебексііргіштігін азайтады жне жкті заымдануынан шыынды тмендетеді.

 

6 Сурет. Жкармаыш рылылар: а –бшкелер мен бренелерге арналан ысышты армау; б- Бумалара арналган ысышты армау; в- стаышты армау; шынжырлы кмекші аран; д- таспалы ксекші аран; е- тамырсабатылара арналан контейнер; ж- ылалды жктерге арналан тор.

 

 

ораптар, жлдызшалар мен дабылдар – аспалы жне тарту бліктерімен бірге жмыс істейтін блшектер.

ораптар тарту блігіні баяу исаюы мен озалыс баытыны згеруіне ызмет етеді. Жлдызшалар мен дабылдар – жк ктергіш машиналарды жетекші элементтері, оларды кмегімен аспалы немесе тарту блігі оралады немесе таратылады. ораптар, жлдызшалар жне дабылдар рылылары тарту жне аспалы бліктерді те за ызметін амтамасыз етуі керек. ораптар масатына рай озалатын жне озалмайтын болады. озалатын ораптар кеістікте озалады: оларды аранны тартылуы мен жылдамдыын згерту шін аспалы рылыда пайдаланады. озалмайтын ораптар аранны баытын згертуге пайдаланылады; оларды осі жкктергішті озалмайтын блігінде бекітілген.

Аран мен шынжырды ораптарын СЧ15 жне СЧ18 шойынынан яды; лкен кш тсетіндерін болат ю жне днекерлеу тсілімен жасайды. Диаметрін 10-20% кеміту тек тедестіретін ораптара ана рсат етіледі. орапты ішкі пішінін мына млшемдермен жасайды: тередігі h (1,5…2) dk: оспа B (2…2,5) dk; тбіні радиусы r (0,53…0,56)dk.

орапты ось – тлке осарыны жмысын ысым p[p] жне йкелуді зіндік жмысымен pv [pv] тексереді.

Днекерленген шынжыра арналан ораптарды диаметрін араатынаспен анытайды: ол берілісінде D20d, машиналы берісте -D30d, мнда d – шынжырды калибрі.

Шынжыра арналан жлдызшалар айналдыру моментін беруге арналан. Жлдызшалар калибрлі жне тілімді шынжырлар шін деп блінеді.

Іріктелген шынжырларды бліктері жлдызшамен бірігеді, арнайы яларда, оларды пішіні шынжыр блігіні пішініне сай келеді.

Дабылдар – ктеру жне тарту механизмдеріні растыран бірліктері, олар тарту рылылары – шынжыр немесе аран. Олар ортасы уыс бір немесе екі ступицасы бар, зындыына байланысты, цилиндр. Дабылдар МСЧ28 – 48 жне СЧ15 шойыннан йылан; Ст3 жне Ст5 болаттарынан днекерленген.

Дабылды жмыс жазытыы тегіс немесе бранда ойышалы болып келеді, олара шынжыр немесе болат аран оралады. Кп атарлы орау тек тегіс жазыты дабылдара оралады, біра ол аранны тез тозуына келіп соады.

Брандалы ойышаны пішінін болат аран шін келесі млшермен жасайды: с = (0,3…0,5)dk, lн = dk +(2…3)мм, r = 0,54dk. Дабыла бір немесе 2 аран орамын орауа болады: бірінші жадайда бранда ойышасы о орау, екінші жадайда – о жаын бір шетінен, сол жаын екінші шетінен ортасына дейін. Ойышалар осылай орналасанда жкті тік тсіруі мен ктеруі амтамасыз етіледі.

Аран мен шынжырды ойышаны баытынан ауытуы жазы дабыл шін млшерден аспауы керек, ал брандалы ойышалы дабыл шін млшерде.

Мемлекеттік техн. Баылау ережелері бойынша тек жабыстыру татайшалары мен сына ысыштарымен ана аранны шын бекітуге рсат етілген. Жабыстыру татайшалары бар брандалы ысыштар жасау оай жне сенімді. Татайшаларды аранны диаметріне байланысты тадап алынады. Татайшалардаы тесіктерді диаметрі бранда диаметріне сйкес келеді.

ысыштарды е аз саны zmin=2 бір брандалы татайшаларда, zmin=1 екі брандалы татайшаларда жне аран диаметрі 31 мм-ге дейін боланда. Аран лкен диаметрлі боланда есепті орытындысына арамастан, екі ысыш болу керек.

Пайдалану жадайы мен ктергіш – тасымалдаыш машиналарын кту кезіндегі бізді елдегі техника ауіпсіздік ережелері жктерді ктерген жадайда жне баяу тсіру кезінде стап тратын рылымда ажет етеді.

Бл рылымдар екі негізгі топа блінеді: жктерді з бетімен тсіп кетуіне жол бермей стап тратын тотатыштар, біра ктеруге кедергі келтірмейтіндер; тежегіштер – жкті ажетті биіктікке стап тратын жне аырын тсіру шін ажетті тотатыш ралдар.

Тотатыш рылымдар (тотатыш) азантай жылдамжыпен жмыс істейтін ол механизмдерінде пайдаланады. рылылар шаппалы, йкелісті жне шыыршыті тотатыштар болып блінеді.

 

 

Сурет 7. Тотатыштар:

а – шаппалы; б – шыыршыты; 1 – шаппалы; 2 –ілмешек; 3 и 7 – серіппелер; 4 – корпус; 5 – ойыты тлке; 6 – шыыршы.

 

Шаппалы тотатыштар жмыста сенімді жне кп тараан. рылымны клемін азайту шін оларды кбіне ттаны белдігіне орнатады. Шаппалы доалаты болаттан, шойыннан ішкі немесе сырты стаышымен жасайды.

йкелісті тотатыштар дыбыссыз жмыс істейді жне баяу осылады. Біра олар шаппалыа араанда сенімсіздеу. Тотатыштарды есептеуі жалаышны есептеуі сияты.

Шыыршыты тотатыштарды тежегішті тотатыштармен бірге зіліссіз тасымал рылыларында жне жк ктергіш механизмдерде олданады. Белдік саат тіліне арап айналанда шыыршытар (7 б сурет) саина бойымен еркін айналады жне жк ктеріеді. Егер де белдікті кейін айналдырымыз келсе, олар белдік пен саина ортасында ысылып алады да жк тотап алады. Егер де шыыршытар, саны z = 4…6, 40Х болатынан жасалып, аттылыы HRC=58…61 болса, онда орапты сырты абыны ішкі диаметрін тйісу беріктігіні жадайынан анытайды.

Тежегіш рылылар жмыс жадайына жне пайдалану ортасына байланысты:

олдану масатына арай – жк тотатыш ттекілі, тсіруші жне орталы айналу тежегіштері берілген млшер клемінде жылдамдыты шектеу шін:

рылымына арай – алыпты, таспалы, дискілі жне конусты;

іске асу слбасына арай – ашы трлі, бнда тежеу ттаны немесе ая ттасын басан кезде іске осылады. Жабы трі, жмыс бліктері арнайы жкпен ысылады, пружина немесе ктеретін жкпен: автоматты, ызмет крсетуші адасдарды кмегінсіз.

Тежегіш рылылары баяу тежеуді, тежегішті жылдам ажырауын амтамасыз етуі керек, жоары сенімді, ктуге ыайлы, тозу мен ыстыа тзімді болу керек.

Тежегіш моментті анытарда машинаны німділігін арттыру шін е лкен ммкін азайтулара тырысу керек.

Крандарды механизмдерін жабы трлі автоматикалы тежегіштермен жабдытайды, 0,5 м/с жоары жылдамдыпен озаланда, то сндірілгенде автоматикалы тотайтын тежегіштермен жабдытайды. Іштен жану озалтышы боланда сенімді тотатыш рылысы бар жабы трлі басарылатын тежегіштерді олдануа болады.

Тежегіштерді негізінде жмыс блігінде (дабыл, доала) орнатан сенімді, біра одан оларды рылымдары лкейіп кетеді. Ышам жне екпінді кштен механизмді орау шін тежегішті беріліс белдігінде орналастырады, ол жмыс блігіні белдігімен кинематикалы тыыз байланысан.

Жк ктергіш механизмні тежегіш моменті

Тт .= kтТс,

Мнда kт=1,5...2,5- жмыс жадайына туелді тежегіш орыны коэффициенті;

Тс= - статикалы айналдыру моменті;

Fmax – дабыла оралатын арандаы кш;

Dб – дабыл диаметрі;

uм- механизмні беріліс саны;

м- дабылды белдігінен тежегішті белдігіне берілетін озалыс механизміні П..К.

Тежеу кезінде беріліс механизміндегі кедергі тотауа сер етеді.

Тежегішті клемі кіші боланда жоарыра тежегіш моменті болу шін арнайы мыты йкелісті асиеттері бар материалдар пайдаланады: битум сііріліп тоылан асбест таспа, жанышышты етілген таспа жне резеке желіммен бекітілген темір сурик. Одан баса тежегіш зірлеу шін шойын, болат, ааш, тері, ола, текстолитті пайдаланады.

Тежегіште пайдаланатын матриалдарына ( Металл - f=0,15…0,2, ааш жне асбест таспа - f=0,3…0,42) йкеліс коэффициентері жне ([p]=0,8…1,5МПа – алыпты жне таспалы, [p]=0,2…0,8 МПа – дискілі конусты тежегіштерде, майлау материалдарын пайдалананда те жоары мнге ие болады) ысым тн.аптау мен тежегіш елгезеріні арасындаы йкеліс коэффициенті тежегішті жылу режиміне байланысты. Температура 175 .... 200º С – тан аспауы керек.

ысымны 0,8 МПа – а дейін згеруі йкеліс коэффициентіне сер ете оймайды.

алыпты тежегіштері арапайым жне жмыста сенімді, біра таспалыа араанда те кп орын алады.

Бір жне екі алыпты тежегіштер болады. Бір алыпты тежегіштер ол берілісті механизмдарда олданылады, екі алыптылар - р баытта айналатын білікті тежеу шін: бл жерде тежегіш білік клдене кшті серін байамайды.

алыпты тежегіштер жкті ауыр салмаыны серімен немесе серіппені ысу кшімен бір – біріне ысылады. Оларды тта мен ая ттасына кш жмсау арылы босатады, біра кбіне электромагнит, электритеруші, электрортаайналу озалтыштары арылы.

Полиспаст тарту блігі мен ол жанап тратын бірнеше озалмалы жне озалмайтын дгелектерден трады. Салмаы 0,5 т дейінгі жктерді озау шін полиспаст араныны соына олмен немесе шыыр кмегімен ауыр жк іледі.

Жмыс слбесіне арай полиспасттар кш жне жылдамдыты немдейді. Біріншісін з бетімен жмыс істейтін механизм ретінде, екіншісін поршенні шамалы жрісінде гидравликалы жне пневматикалы ктергіштерде пайдаланады. Халы шаруашылыында полиспасттар жк ктеруге, электр сымдарын, сым оршауларды тартуа пайдаланады.

Жк ктергіш машиналара орнатылан полиспасты бір немесе осарланан болып келеді. Жк ктергіштегі полиспаста арап, жк ілуді слбасы мен ктергіш рылыны барлы элементтеріні есебін жасайды.

осарланан полиспаст екі аранды атар ораанда жкті тік жне клдене алыпты ктеруді жне тартылуын дрыстау шін тедестіретін дгелектер ойылады. Жкті бірнеше осалы арандара ілу негізгі арана тсетін ауырлыты оны имасын, дгелектер мен дабылдарды лшемін, механизміні салмаы мен лшемін азайтады.

Полиспастты негізгі мінездемесі – айталануы. Бір полиспастта айталану жк ілінген аран санына те; осарланан полиспастта - и = , мнда zн – оралатын аран саны. 23 в жне г суретте крсетілген полиспасттар 2 жне 6 рет айталанады.

 

Дебиет

1. Красников В.В. Подъемно-транспортные машины. М.: «Агропромиздат». 1987 – 272 с.

2. Александров М.П. Грузоподъемные машины. М., Высшая школа. 1986–400 с

3. ойманов А.Ф. Подъемно-транспортные машины. М., Стройиздат,!990– 312 с.

4. Вайнсон А.А. Подъемно-транспортные машины.-4-е изд. – М.: Машиностроение – 1989 – 535 с