Ы орау органдары
оам дегеніміз — адамдар мен оларды йымдары арасындаы арым-атынастарды те крделі жйесі. Мемлекет арнаулы органдар арылы оамды басарады, кпшілік бара шін маызы бар мселелерді шешеді жне оамдаы тртіпті амтамасыз етеді. Мемлекетті трлі органдары бар, олар здеріні тікелей биліктік міндеттерін атаруда зара тыыз байланыста жне бір-біріне баынышта болады. Мемлекеттік органдар арасында ы орау органдары айрыша орын алады. Олар оамдаы ыты тртіп пен задылыты амтамасыз етеді. ы орау органдарына: сот, прокуратура, Ішкі істері органдары, лтты ауіпсіздік, ділет органдары, Кедендік баылау органдары, жеморлы жне баса ксіби ылмыстармен крес органдары жатады.
ы орау органдары жйесі задылы каидасы негізінде рекет етеді. Задылы — бл оамды атынастара атысушыларды ы нормаларын ата, блжытпай орындау жне сатау аидаты, дісі мен тртібі. Задылыты мні — ы ораушы органдарды ыты нормаларды адал, жауапкершілікпен сатауында, орындауында, пайдалана жне олдана білуінде. Задылы, е алдымен, осы органдарды за негізінде жне оны шеберінде мемлекеттік жне оамды істерді басаруа белсенді атысуларын кздейді.
62.Жергілікті мемлекеттік басару
Жергілікті зін-зі басару — мемлекеттегі белгілі бір кімшілік-ауматы блік трындарыны жне оны сайланбалы органдарыны жергілікті істерді басару жніндегі дербес ызметі. азастан Республикасы Конституциясыны (1995) “Жергілікті мемлекеттік басару жне зін-зі басару” туралы 8-блімінде жергілікті кілді органдарды сипатына, масатына жне рылу тртібіне атысты жалпы ережелер белгіленген. Осы блімні 89-бабы бойынша, “азастан Республикасында жергілікті маызы бар мселелерді жергілікті трындарды зі шешуін амтамасыз ететін жергілікті зін-зі басару танылады. Жергілікті зін-зі басаруды трындар тікелей сайлау жолымен, сондай-а, адамдар жинаы тратын ауматы амтитын ауылды жне алалы жергілікті ауымдастытардаы сайланбалы жне баса жергілікті зін-зі басару органдары арылы жзеге асырады. Жергілікті зін-зі басару органдарын йымдастыру мен оларды ызмет тртібін зада крсетілген шекте азаматтарды здері белгілейді. Жергілікті зін-зі басару органдарыны дербестігіне оларды замен белгіленген кілеттігі шегінде кепілдік беріледі. Мемлекет оларды ызметін жне оларды кілеттігіні шегін задылы дегейінде тек жалпы шеберде белгілейді. Баса жадайларда зін-зі басару органдары мселені дербес шешеді. Сондытан жергілікті жерлерде мндай органдарды рылуы тек атауы бойынша ана емес, баыты, нысаны, ызмет тртібі, кірістерді осымша кздері, кімдермен, мслихаттармен зара атынас тсілдері бойынша да р трлі болуы ммкін. Жергілікті зін-зі басару ызметі рбір мемлекетті зіні ішкі ерекшеліктеріне арай алыптасады. лемде, негізінен, жергілікті зін-зі басаруды англосаксонды французды, кеестік лгілері олданылады. Англосаксонды лгідегі АШ, лыбритания, Канада, т.б. елдерде жергілікті кілді орган коммитеттері жергілікті басару органдары мемлекеттік механизміні рамдас блігі болып саналып, барынша ке кілеттілікке ие болады. Бл лгі бойынша жергілікті зін-зі басаруды жергілікті мемлекеттік басарудан айырмасы оны жергілікті сипатында ана. Еуропа,Африка, Латын Америкасыны біратар елдерінде жергілікті зін-зі басаруды французды лгісі кеінен таралан. Жергілікті зін-зі басаруды кеестік лгісіні р трлі кріністерін азіргі ытай, Куба, ХДР-дан круге болады. Брыны Кеес Одаырамында болан елдер арасында Эстония, Латвия жне ырызстанда 1991 — 95 жылдар аралыында жергілікті зін-зі басару жйесін йлестіретін задар абылданып, жзеге асырылды. азастанда жергілікті басаруды тиімді тсілдерін алыптастыру жолында біратар тбірлі згерістерге ол жеткізіліп келеді. азастан Республикасындаы саяси билік пен оамды мірді демократияландырудаы басты мселелерді бірі — жергілікті мемл. басару мен жергілікті зін-зі басарудыреформалау болып табылады. Бл ретте шетелдік тжірибелерді пайдаланумен атар, азастан халытарыны тарихи-мдени дстрлері ескеріледі. аза халыны ежелден алыптасан зіндік дстрлі басару жолдарында жергілікті зін-зі басаруды алышарттары боландыы белгілі. Рубасылары мен тайпа ксемдері кшпелілерді рылтайлары мен жиындарында сайланды. Олара тартыс-таластарды шешуге, з алдына скер жасатарын руа ыты кілет беріліп, рулы ауымдастытар ке клемде автономияа айналды. аза даласы Ресей патшалыыны отарына айналаннан кейін, алыптасан дстрлер тбірлі згерістерге шырады. 1867 — 68 жылдардаы реформалардан кейін аза даласы ауылды, болысты, округтік кімшілік-территориялы бірліктерге блініп, Ресей империясыны ата баылауында сталынды. Аа слтандар мен болыстарды, билерді сайлау шартты трде жргізілді. Басаруды тиімділігін арттыру шін жергілікті алыптасан дстрлі басаруды ішінара сатап алды. Сол арылы аза халыны жергілікті маызы бар мселелерді ауыл жне болысты жиналыс арылы з бетінше шешуіне ммкіндік берілді. 1917 жылы азан ткерісінен со азастан бірттас кеестік басару жйесіні рамына енгізілді. Бір орталытан басаруа негізделген оам жергілікті зін-зі басаруды іске асырмауа, барынша шектеп стауа тырысты. аза КСР-ны 1937 жылы Конституциясында жергілікті басару органдары туралы “Облысты, ауданды, алалы, поселкелік, селолы жне ауылды жерлердегі мемлекеттік билік органдары Халы депутаттары кеесі болып саналады” деп жазылып, жергілікті кеестерді рылуына жол ашылан болатын. Алайда, шын мніндегі жергілікті зін-зі басару болмады, жергілікті мемлекеттік басаруды жетегінде кетіп отырды. 1978 жылы абылданан аза КСР Конституциясында брыны жйеге кп згеріс енгізілген жо, мнда да: “Мемлекеттік билікті органдары болып ебекшілер депутаттарыны кеесі саналады” деп жазылып, жергілікті зін-зі басаруды оамды сипатыны негіздері крініс таппады. оамды-саяси мірді ата баылауда стаан тоталитарлы мемлекет жергілікті зін-зі басару трізді мемлекеттік емес институттарды ызметіне мдделі болмады. Жергілікті кеестер партиялы бюрократияны бет пердесіне айналды. Меншікті тгелдей мемлекет иелігіне алу мен бір партиялы идеология жергілікті халыа з бетінше іс-рекет етуді, зін-зі басаруды ешандай ммкіндігін алдырмады. Жергілікті зін-зі басаруды кейбір нышандарыны (жолдасты соттар, ауданды, облысты, алалы баылау коммитеттері, т.б.) ызмет аясы мен зыреті реттелінді. КСРО тарихында тыш рет 1990 жылы суір айында жарияланан “КСРО-даы жергілікті зін-зі басару мен шаруашылы жргізуді жалпы бастаулары туралы” за жергілікті жерлердегі билікті демократияландыруа арай жасалынан маызды бетбрыс болан еді. азастанда “Жергілікті зін-зі басару жне аза КСР халы депутаттарыны жергілікті кеестері туралы” 1991 жылы 15 апандаы аза КСР Заымен жергілікті зін-зі басаруды енгізуге бірінші адам жасалынды. Жергілікті зін-зі басару жйесіне халы депутаттарыны жергілікті кеестері, ауматы-оамды зін-зі басару органдары, жергілікті референдумдар, жиналыстар (жиындар), азаматтарды конференциялары, зге де демократияны тікелей нышандары енді. 1992 жылы 13 атарда аталан заа тпелі кезеге байланысты згерістер мен толытырулар енгізіліп, брыны атару коммитеттерін алмастыран жергілікті кімдер институты, іс-жзінде, зін-зі басаруды негізгі принциптеріні бірі — жергілікті дербестікке кшуді білдірді. азіргі уаытта (2000) азастанда жергілікті зін-зі басаруды толыанды ыты негізін алыптастыратын жаа за жобасы зірленуде
63.Ммілелер тсінігі, трлері
· Мміле — азаматтар мен зады тлаларды азаматты ытары мен міндеттерін белгілеуге, згертуге немесе тотауа баытталан рекеттері.
1. Мміле— бл рекет, яни адамдарды саналы іс- рекеттеріні нтижесі. Барлы рекеттер зады жне засыз болып блінеді. Ммілені жасау зады рекет болып табылады жне ол заа сйкес келеді.
2. Ммілені жасау — мміле субъектілеріні арнайы рекет жасауа деген ниеті.
3. Мміле за фактілеріні санатына жатады, яни азаматты-ыты арым-атынастарды тууына, згертілуі мен тотатылуына негіз болады.
4. Мміле — арнайы нтижеге жетуге баытталан рекеттер. Субъекті еркіні осы баыттылыы ммілені задылытарданерекшелендіреді. Егер субъекті зады ылытар жасаан болса, онда тланы рекеті неге баытталанына арамастан ыты салдар туындайды.
5. Арнайы ыты нтижелерге жетуге баытталанды ммілені кімшілік актілермен жаындастырады. кімшілік актілердегеніміз — жергілікті зін-зі басару органдары мен индивидуалды маынадаы мемлекеттік басару органдарыны актілері. кімшілік актілер де, ммілелер де арнайы ыты нтижелерге жетуге баытталан, біра та осы зады актілер арасында айырмашылытар бар: кімшілік актімен белгіленген азаматты-ыты арым-атынастарда тараптарды тедігі жо — мемлекеттік органны еркі оны нде лгеніне сай тлалар шін міндетті деп саналады.
Азаматты ыта ммілелер кп, сондытан да оларды жіктеу ажет. Ммілелерді трлерге блу бірнеше белгілер бойынша жргізіледі. Азаматты кодекс ммілені екі трге: біржаты жне екіжаты (кпжаты) деп бледі. Ммілелерді блай блу ммілелерге атысушы тараптарды санына сай жргізілген. Біржаты ммілелер. Біржаты ммілені жасау шін заа, баса да ыты актілер мен тараптарды келісіміне сай бір жаты ерік білдіруі кажет жне ол жеткілікті болса ана жасалады. Мндай ммілелерге мысал ретінде сенімхат беруді, сиет алдыруды, мрагерліктен бас тартуды, мрагерлікті абылдауды, шартты орындаудан тарапты толыымен немесе жартылай бас тартуды (егер бас тарту тараптарды келісімімен жасалан болса) жатызуа болады. Біра та біржаты мміледе тек ана бір тарап пен бір ана тланы еркін білдіруін ана есепке алмау керек. Екі жаты ммілелер шарт болып табылады. Шарт адамзат тарихында адамдарды арасында туындайтын атынастарды реттеуді ежелгі дуірлерден келе жатан, кеінен тараан дістеріні бірі. Шарт — сату — сатып алу, айырбас, рента, млікті жала беру, сатау жне т.б. атынастар негізінде жзеге асырылады.
· Шарт дегеніміз — екі немесе одан кп адамны азаматты ытар мен міндеттерді белгілеу, згерту немесе тотату туралы келісімі.
Шарт еркіндігі — шарт жасауды басты рі айнымайтын аидасы. Шарт еркіндігіні каидасы:
· шартты жасау еркіндігі;
· шартты жасауа итермелеуге жол бермеу еркіндігі;
· жасалатын шартты трін тадау еркіндігі;
· тараптар з алауы бойынша шарта р трлі жадайларды енгізе алатындыын;
· тараптар зада кзделген жне кзделмеген шарттарды да жасаса алатындыын білдіреді.
64. Р сот билігі
1. азастан Республикасыны сот жйесін азастан Республикасыны Жоары Соты жне азастан Республикасыны Конститутциясына жне осы Конститутциялы заа сйкес рылатын жергілікті соттар райды.
2. Жергілікті соттара мыналар жатады:
1) облысты жне олара теестірілген соттар (Республика астанасыны алалы соты, республикалы маызы бар алаларды алалы соттары, мамандандырылан сот-азастан Республикасы скерлеріні скери соты жне басалар );
2) ауданды жне олара теестірілген соттар (алалы , ауданаралы , мамандандырылан сот-гарнизонны скери соты жне басалар ):
3.азастан Республикасында мамандандырылан (скери, экономикалы, кімшілік, кмелетке толмаандарды істері жніндегі жне баса) соттар рылуы ммкін.
4. азастан Республикасыны Жоары Соты мен жергілікті соттарды азастан Республикасыны Мемлекеттік елтабасы мен зіні атауы бейнеленген мрі болады.
Сот жйесіні бірлігі
азастан Республикасыны сот жйесіні бірлігі:
1) Конститутцияда , осы Конститутциялы зада, іс жргізу жне зге де задарда белгіленген, барлы соттар мен судьялар шін орта жне бірыай сот трелігі мен пинциптерімен;
2) сот билігін барлы соттар шін сот ісін жргізуді задара белгіленген бірыай нысандары арылы жзеге асырумен;
3) азастан Республикасыны барлы соттарыны олданыстаы ыты олданумен;
4) задарда судьяларды бірыай мртебесін баянды етумен;
5) зады кшіне енген сот актілерін азастан Республикасыны бкіл аумаында орындауды міндеттілігімен;
6) барлы соттарды тек ана Республикалы бюджет есебінен аржыландырумен амтамасыз етіледі.
азастан Республикасындаы соттар ызметіні тртібін жне судьяларды мртебесін белгілейтін задар
азастан Республикасындаы сот рылысы мен судьялар мртебесі , сондай-а сот трелігін іске асыру тртібі азастан Республикасыны Конститутциясымен , осы Конститутциялы замен жне баса да за актілерімен белгіленеді.
Ауданды жне олара теестірілген соттар
Ауданды жне олара теестірілген соттарды ру
1. Ауданды жне олара теестірілген соттарды (бдан рі – ауданды соттар) укілетті органны Жоары Сот Траасымен келісілген сынысы бойынша азастан Республикасыны Президенті рады, айта йымдастыралы жне таратады.
азастан Республикасыны Президенті бірнеше кімшілік- ауматы бірліктерде бір ауданды сот немесе бір кімшілік –ауматы бірлікте бірнеше ауданды сот руы ммкін.
2.Ауданды соттар шін судьяларды жалпы санын укілетті органны сынысы бойынша азастан Республикасыны Президенті бекітеді.
3. рбір ауданды сот шін судьяларды санын осы сот траасыны сынысы негізінде укілетті орган белгілейді.
Облысты жне олара теестірілген соттар
Облысты жне олара теестірілген соттарды ру
1. Облысты жне олара теестірілген соттарды (бдан рі – облысты соттар) укілетті органны азастан Республикасы Жоары Сотыны Траасымен келісілген сынысы бойынша азастан Респуьликасыны Президенті рады, айта йымдастырады жне таратады.
2 . Облысты соттар судьяларыны жалпы санын укілетті органны сынысы бойынша азастан Республикасыны Президенті бекітеді.
р облысты сот шін судьяларды санын осы сот траасыны сынысы негізінде укілетті орган белгілейді.
Ауданды сотты рамы
1. Ауданды сот Конституцияда жне осы Конституциялы залы белгіленген тртіппен таайындалатын траадан жне судьялардан трады.
Егер ауданды сотта штат бойынша бір судья (біррамды сот) кзделсе,ол осы сотты траасы кілеттігін атарады.
2. Ауданды сотта кесе рылады, оны штат санын сот траасымен келісе отырып, облыс соттарыны кімшісі белгілейді.
Облысты сотты рылымы мен рамы
1. Облысты сот траадан, алалар трааларынан жне судьялардан трады.
2. Облысты сотты органдары мыналар:
1) адаалау аласы;
2) азаматты істер жніндегі ала;
3) ылмысты іатер жніндегі ала;
4) соттарды жалпы отырысы.
65.Экологиялы ы тсінігі
Экологиялы ы (орыс. Экологическое право) — экологиялы-задылы нормаларды (тртіп ережелері) жиынтыы. Олоршаан ортаны корау, экологиялы зияндарды зардаптарын алдын ала ескерту, адамды оршаан табии ортаны сауытыру жне сапасын арттыру жолында адам мен табиатты зара оамды (экологиялы) атынасын ретгейді.[1]
оам мен табиатты зара рекеттері аясындаы, адамдарды азіргі жне келешек рпатарыны мдделері шін табиатбайлыын орау жне тымды пайдалану саласындаы оамды (экология) атынастарды реттейтін заи нормаларыныжиынтыы. Экологиялы ыты негізгі кздері: азастан Республикасыны Конституциясы (1995), азастан Республикасыны Азаматты кодексі (1999), азастан Республикасыны Жер кодексі (2003), азастан Республикасыны Су кодексі (2003), азастан Республикасыны Орман кодексі (2003), азастан Республикасыны “Жануарлар дниесін орау, дайы сіру жне пайдалану туралы” (1993) , “уе кеістігін пайдалану жне азастан Республикасы авиациясыны ызметі туралы” (1995), “оршаан ортаны орау туралы” (1997), азастан Республикасы Президентіні “Мнай туралы” за кші бар Жарлыы (1997), лтты ауіпсіздік туралы азастан Республикасыны Заы (1998), “сімдіктер карантині туралы” (1999) заы, министрліктерді аулылары мен кімдері, нормативтік актілері болып табылады. Экологиялы ы нормалары ыты кптеген кздерінде, соны ішінде занаманы баса салаларында да кездеседі.
67.Ебекаы
Ебекаы — аржыландыру кзіне арамастан , ашалай немесе заттай трде ебекке тленетін аыларды барлы трі, сондай-а, р алуан сыйаылар, осымша тлемдер, стеме аылар мен леуметтік жеілдіктер. Бларды атарына арнаулы заа сйкес ызметкерлерге жмыс істемеген уаыты (жыл сайыны ебек демалысы, мерекелік кндер, т.б.) шін берілетін аша сомасы да жатады. Е-ны нормалау негізгі екі діс: орталыты жне келісімшартты реттеу арылы жзеге асырылады. Ебекке аы тлеуді орталытан реттеу дегеніміз Е. тарифтерін, ызметкерлерді барлы категорияларына Е. тлеуге арналан бірегей тарифтік кесте олдануды негізгі шарттарын, ызметкерлерді ксіби біліктілігі бойынша сараланан разрядаралы кесімді коэффициенттерді, т.б. мемлекетті таайындауын білдіреді. Яни Е-ны орталытан реттеу мемл. нормалау тсілі болып саналады. Сондай-а, Е-ны келісімшарт арылы нормалау дісі де олданылады. Нарыты арым-атынастарды, ебек нарыыны алыптасу жадайында Е. млшерін жымды-келісімшартты жне жекеше-келісімшартты реттеуді (жымды жне жеке ебек келісімшарттары, шарттамалар) лес салмаы артып келеді. Ал орталы реттеу тртібі, негізінен, мемл. бюджет есебінен аржыландырылатын мекемелер мен йымдар ызметкерлеріні ебегіне атысты олданылады. Жалаыны е аз млшері — азастан Республикасыны Конституциясы кепілдік беретін меншік трлеріне арамастан, йымдарда жалданып жмыс істейтін адамдара тленетін ашалай тлемдерді е аз млшері. Жалаыны е аз млшерін азастан Республикасыны Парламенті жыл сайыны республика бюджеті бойынша анытайды.
Мемлекет жалаыны е аз млшеріне кепілдік береді. Соны зінде бл ереже оларды ызмет саласы мен ведомстволы баыныштылыына арамастан, экономиканы мемлекеттік секторыны барлы ксіпорындары мен йымдарыны ызметкерлеріне, сондай-а жекеменшік йымдарда жалданып жмыс істейтін ызметкерлерге де атысты.
Ебекаынын е аз млшері жыла тиісті бюджет туралы азастан Республикасыны Заы белгіленеді жне жыл сайын айта аралады. Мысалы, 2005 жылы ебекаыны е аз млшері жеті мы тегені рады.
Жалаыны нормалау мемлекет орталытандыран жне шартты деп аталатын негізгі екі діс бойынша жзеге асырылады.
Жалаыны орталытандырылан діспен реттеу мемлекеттік нормалау дісін білдіреді. Ол мемлекеттік бюджет есебінен аржыландырылатын мекемелерді, йымдарды ызметкерлеріне атысты.
Жалаыны шартты діспен реттеу жымды жне жеке ебек шартыны негізінде жргізіледі.
Айлы тарифтік ставкалар мен лауазымды аылар ебекке аы тлеу саласындаы мемлекеттік тарифтер болып табылады.
азастан Республикасында бірыай тарифтік сеткіні 1-разрядты тарифтік ставкасыны бекітілген айлы млшерінен, жмысшылар мен ызметкерлерді тарифтік коэффициенттері мен бірыай тарифтік біліктілік анытамасынан тратын республикалы тарифтік жйесі н.;іым гш им.
Бірыай тарифтік сеткіні 21 тарифтік ралриды болады жне олар экономикалы барлы салаларында жмыс істеушілерге атысты. Белгілі тртіпші бекітіліп кштерді бірыай тарифтік-біліктілік анытамасьына (БТ-БА) сйкес ызметкерлерді екі санаты — жмысны жне ызметкер болады.
ызметкерлер мынадай топтара блінген:
· жаттар зірлеу жне толтырумен, есеп жне баылаумен айналысатын техникалы орындаушылар
· экономиканы ндірістік жне ндірістік емес салаларыны мамандары
· кімшілік-шаруашылы ызмет крсететін блімшелерді басшылары
· ксіпорындарды (мекемлерді, йымдарды) жне зге де рылымды блімшелерді (ызметтік жне желілік) басшылары.
68.Р мемлекеттік басару
азастан Республикасы туелсіздікке ол жеткізгеннен бері азастан халы з алдына жоары мртебелі масат ойып отыр. Ол-ыты мемлекет ру. Бл масата жету те иын. ыты мемлекетте за бір леуметтік топты емес, халыты шынайы еркін білдіреді. Мндай мемлекетте заны рухы стемдік етеді. Барша адамдар, е жоары лауазымды иелеріні атардаы азаматтара дейін задарды бкіл халыты мддесі, игілігі шін жасалып, олданылатынын, задар адамдара ажет оамды тртіпті орнататынын, адамдара еркіндік беруін, оам ісіне атысуа жадай туызуа керек екенін тусінуі ажет.
ыты мемлекет болуына е бірінші адамымыз Ата Заымызды абылдануы жне де задар мен нормативтік актілермен барлы саланы амтылуы болып есептелінеді. Осылар арылы мемлекеттік билік пен басарылу жзеге асырылады. Соны ішіндегі мемлекеттік басаруды рлі те зор.
Елу жылда – ел жаа деуші еді бабаларымыз. Еліміз туелсідік аланнан кейнгі ыса мерзімні ішінде оамны мір тіршілігін згертіп, жаа саяси жйе алыптастыруда экономика мен леуметтік салаларды реформалауда іргелі табыстара ол жеткізді. тымды рі кезе – кезеімен жйелі трде жргізіліп жатан оматы іс – шараларды о нтижелері еліміз тадаан жола деген халыты сенімін ныайтуда. Дегенмен тпелі кезені крделі экономикалы жне леуметтік проблемаларын шешкен сайын, оамны даму дегейіне сйкес халыты мір тіршілігін тиімді йымдастыруды жаа жне аса крделі мселелері кн тртібіне ойылып отыратыны брімізге тсінікті. Еліміз іргесіні бзылмай, тыныштыы мен туелсіздігін сатап, экономикасы мен мдениетін ілгері тран елдермен теестіру шін бгінгі кнні шынды болмысына жауап беретін мемлекеттік басаруды жетілген жйесі ажет.
Еліміз егемендік алан алашы кннен бастап мемлекеттік басару мен мемлекеттік ызметті азіргі заманы тиімді жйесін алыптастыруа баса назар аудартады. Осы орайда елбасы тануда кімет алдына міндет етіп ойан кімшілік реформасы респубилкамыздаы бгінге дейін ніктілігімен танылып келе жатан келелі згерістерді зады жаласы деуге болады. Ол за мерзімді «азастан 2030» стратегиясында крсетілген ксіби мемлекет ру жніндегі жетінші басымды негізінде іске асырылма. Реформаа сйкес, мемлекеттік органдар рылымдарын жетілдіру, шенеуніктерді жмыс сапасына баа беру негізінде оларды жалаыларын лайту, мемлекеттік ызмет крсетуді о сапасына ол жеткізу, сыбайлас жеморлыты тынысын тарылту жне баса да маызды шаралар азастанны лемдік бсекеге барынша абілетті 50 еліні атарына кіруіндегі басты лшемдерді бірі болып алма. Сондытан саяси сипаты бойынша да, леуметтік – экономикалы жаынан алып араанда да мны мні маызы аса зор.
Жаа экономикалы жадайлар мемлекетті барлы дегейдегі жмысына жаа талаптар ояды. Бл шін мемлекеттік ызметті сапасын жасарту, мемлекеттік аппаратты жртшылы алдындаы есептілігін кшейту жне шенеуніктерді нтижелі жмыс жасауа деген ынтасын арттыру ажет.
«Бiздi мiндет - азастанда нарыты экономика шiн отайлы болатын мемлекеттiк ызмет пен басару рылымыны осы заманы, тиiмдi жйесiн жасау, басым масаттарды iске асыруа абiлеттi кiмет ру; лтты мдделердi сашысы бола алатын мемлекет алыптастыру».«азастан - 2030» даму стратегиясы.
азастан дстрлі мемлекеттік кімшілік етуден мемлекеттік басару дегейлері арасындаы кілеттіктерді аражігін тиімді ажырату нтижелері, мемлекеттік ызметті ксібилендіру жне мемлекеттік ызметті сапасын арттыру арылы «жаа мемлекеттік менеджментке ту» жолымен жріп келеді.
Орталы мемлекеттік басаруды мынадай зекті мселелері бойынша талдамалы зерттеулер жргізу ызметтерін сынады:
-Экономиканы жекелеген салаларындаы мемлекеттік реттеу.
-кімшілік реформа.
-Орталы жне жергілікті атарушы органдар ызметін функционалды шолу
-Мемлекеттік ызметтер крсетуді жетілдіру.
69.Р мемлекеттік ызмет тсінігі мен аидалары
Мемлекеттік ызмет - азаматтарды мемлекеттік органдар мен оны аппараттарындаы ксіптік ызметі. Мемлекеттік ызмет рашан да мемлекет аражат орынан аржыландырылады, мемлекеттік ызметшілерді ебекаысы мен жолсапар шыындары бюджеттен теледі жне ажет болан жадайда арнайы баспанаа, имарата орналастырылып, здеріне жктелген кілеттілікті атаруа ажетті арнаулы керек-жарапен жабдыталады. Сондай-а мемлекеттік ызметкерді айрыша мртебесі болады. ызмет мерзімі ішінде мемлекеттік ызметшілерге з кілеттігін жзеге асыруа керекті міндеттер мен арнайы ытардан блек леуметтік артышылытар мен жеілдіктер беріледі. Адам ытарыны жалпыа орта декларациясыны 21-бабында рбір адамны з елін басаруа атысуа ы танылан. Р сол декларацияа осылушы мемлекет ретінде зіні рбір азаматыны Мемлекеттік ызметке кіруге деген те ыын Конституцияда белгіледі. Мемлекеттік ызметке міткерге ойылатын талаптар лауазымды міндеттерді сипатына арай ртрлі болады. Соан орай азаматты Мемлекеттік ызметке кіруіне кедергі болатын негіздер де задарда крсетіледі. Басты негізге азаматты асаана ылмыс шін сотталандыы жатады. Шет ел азаматтарыны Р-ны Мемлекеттік ызметіне кіруіне ы жо. Конституцияа сйкес, мемлекеттік ызметкерді жасы 60-тан, ерекше жадайларда 65- тен аспауы тиіс екендігі крсетілген. Р-да Мемлекеттік ызмет жйесін
· саяси
· кімшілік болып екі саната блінген лауазымдар райды. Саяси лауазыма мемлекеттік саясата ыпалды жоары лауазымдар жатады, алан лауазымдар кімшілік санатта одан рі жіктеледі.
70.кімшілік жауапкершілік
кімшілік жауапкершілік — азаматтар мен лауазымды адамдарды здеріні кімшілік ы бзушылы рекеттері шін заалдындаы жауапкершілігіні бір трі. Кінлі адамдар зі ы бзан уаытта жне территорияда олданылатын задар негізінде кімшілік жауапкершілікке тартылады. азастан Республикасында 1984 жылы 24 наурызда абылданан (1995 жылы 1 суірде бірнеше рет згерістер мен толытырулар енгізген) “кімшілік ы бзушылы туралы кодексі” олданылады. Осыжат бойынша кімшілік жауапкершілікке ы бзан стте 16 жаса толан азаматтар ана тартылады. скери ызметшілер мен скери жиындара шаырылатындар, ішкі істер органдарыны ызметкерлері кімшілік ыты бзан ретте тртіптік жарылар бойынша жазаланады. азастан Республика Парламентіні депутаттарын — сйкесті Парламент палатасыны, жергілікті мслихат депутаттарын — сйкесті кілетті органны келісімінсіз, ал азастан Республикасыны судьяларыназастан Республика Президентіні келісімінсіз кімшілік жауапкершілікке тартуа болмайды. Сондай-а республикадаы шетел азаматтары мен азаматтыы жо адамдарды, зіні іс-рекетіне есеп бере алмайтын, есі дрыс емес адамдарды т.б. кімшілік жауапкершілікке тартуа атысты мселелер олданыстаы кімшілік кодексте егжей-тегжейлі кзделген.
71.кімшілік ыты атынас субъектілері
кімшілік-ыты атынастар — бл мемлекеттік басару аясында калыптасатын жне кімшілік-ы нормалары арылы реттеліп отыратын оамды атынастар. Бл атынастара атысушылара белгілі бір ытар мен міндеттер беріледі жне олар ыты атынастарды субъектілері болып табылады. Атарушы билік органдары, мемлекеттік ызметкерлер, огамды бірлестіктер, ксіпорындары, мекемелер мен азаматтар кімшілік-ыты атынастарды субъектілері болып табылады. ы субъектілеріні арасында наты ыты атынастар туындауы шін норманы іс-рекетке келтіретін белгілі бір іс-рекеттер мен оиалар ажет. Бл іс-рекеттер мен оиалар зады фактілер деп аталады. кімшілік ыы белгілеген ережелерді бзу —ы бзушы мен тиісті мемлекеттік орган арасында ыты атынастарды туындауына негіз болып табылады. Олара атысушыларды ытары мен міндеттеріні араатынасына карай кімшілік-ыты атынастар тік (тетелей) жне клбеу болып белінеді. Егер ыты атынастар субъектілеріні біреуі йымды жаынан екіншісіне баынышты болса (мысалы, облысты кімі мен аудан кімі), онда оларды арасында тік (ттелей) атынастар туындайды. Клбеу ыты атынастара атысушылар йымды жаынан бір-біріне баынышты болмайды (мысалы, атару билігі органы мен азамат). кімшілік-ккыты атынастарды бірсыпыра ерекшеліктері бар: кімшілік-ыты атынастарды бір тарабы міндетті трде атарушы билік органы немесе оны лауазым иесі болып табылады. Азаматтар арасында кімшілік-ыты атынастар туындамайды. Бір азамат екінші бір азаматтан белгілі бір мінез-лы ережелерін орындауды талап еткенде кімшілік-ыты атынастар осы азаматтар арасында емес, ы бзушы мен хаттама толтырып ы бзушыны кімшілік жауапкершілікке тарта алатын мемлекет органы арасында туындайды; кімшілік-ыты атынастар кімшілік ыты кез келген субъектісіні бастамасы бойынша туындауы ммкін жне бл жадайда екінші тарапты келісімі міндетті шарт болып табылмайды. Олар екінші тарапты ажет етуіне не келісіміне арамай-а туындауы ммкін; кімшілік-ыты атынастара атысушы тараптара оларды здеріні ытары мен міндеттерін бзаны немесе сатамааны шін санкция ретінде, детте, кімшілік немесе тртіптік жауапкершілік шаралары олданылады; кімшілік-ыты атынастара атысушылар арасындаы даулар, детте кімшілік тртіппен, яни соан кілеттік берілген атарушы билік органдары жне оларды лауазым иелері арылы шешіледі. Сонымен, кімшілік-ыты нормалар мемлекеттік басару ызметіні барысында оамды атынастарда туындайтын задылы пен мемлекеттік тртіпті берік режімін орнату жне оларды амтамасыз ету мдделеріне ызмет етеді. Жекелеген азаматтар арасында кімшілік-ыты атынастар болмайды. кімшілік-ыты атынастарды бір жаы міндетті трде мемлекеттік басару органы болып табылады. кімшілік-ыты нормалар кімшілік-ыты атынастарды туындауына негіз болады. Соны зінде кімшілік-кыктьщ нормалар кбінесе атарушы билік аясында туындайтын атынастарды реттеп отырады
72.кімшілік ыты атынас