Оыту мен дамытуды ара атынасы

Бл сраты шешуде ртрлі кзарастар бар. Мысалы, оларды бірі бойынша, оыту дегеніміз дамытуды зі (У. Джемс, Э. Торндайк, Дж. Уотсон, К. Коффка), алайда, оыту табиатын (оу, йрету) барлыы здерінше тсінеді. Басалара сйкес, оыту – бл тек ана жетілуді, дамуды сырты шарттары. «Даму ммкіндік туызады – оыту оны жзеге асырады», немесе баса сзбен айтанда, «оыту дамытуды е аяында келе жатыр». Ж. Пиажеге сйкес, «баланы ойы белгілі фазалар мен кезедерден ажеттілік боландытан теді, ол баланы оытылуы, оытылмауынан туелсіз».

Отанды психологияда Л.С. Выготскийді тжырымдаан жне зерттеушілерді кпшілігі птайтын кзарасты станады. Бл кзараса сйкес, оыту мен трбиелеу баланы психикалы дамуында жетекші рл ойнайды. «Оыту дамуда тек ана жуы арада болатын салдар ана емес, алыс болашата болатын салдара ие болады, оыту тек ана дамуды соынан ана, онымен атарласа жріп отыра алады, ол дамуды алдына тсіп, оны ары арай итермелеп, онда жаа асиеттер туызып жре алады». Бл ереже тек ана отанды психологияда ана лкен бетбрыс емес, сонымен бірге оны АШ-та абылдаан Дж. Брунерді когнитивтік психологиясы шін лкен бетбрыс болды. Брунер атап ткендей, «...ылым негіздерін оытуда, е арапайым дегейді зінде, баланы танымды дамуыны табии аымына кзсіз еріп отыруына болмайды. Оыту осы дамытуды жетекші факторы бола алады, ол оушыа ызыты жне лбетте жзеге асырылатын ммкіндіктерді пайдаланып. з дамуын арынды трде жргізу ммкіндігін сынады». Л.С. Выготскийді тезисі бойынша, оыту мен дамыту- бірттас, жне де оыту дамытуды озып тіп, оны стимулдайды, жне дл сол уаытта оны зі актуалды дамуа сйенеді. Осыдан барып, оыту «кешегі кнге емес, бгінгі кнге баыттануы» тиіс. Бл ереже оытуды йымдастыруды барлыына, жалпы педагогика шін маызды.

Дамуды арастырылан проблемалары біратар сратарды жауабы болып отыр: тланы психикалы дамуыны жалпы баыттары андай, оны озалтушы кші не, дамуды леуметтік жадаяты андай, ол андай негізгі баыттар бойынша жреді. Кез-келген тип бойынша жзеге асырылатын оыту, егер ол басарылатын жне зіні негізгі масаты – оушы тласын дамытуа, оны психикалы дамуына ол жеткізгісі келсе, осы сттерді барлыын ескере алмауы ммкін емес.

Адамны психикалы дамуыны жалпы баыты

Жалпыылымды анытама бойынша, даму дегеніміз материя мен сананы жалпыа орта асиеті. Ол бір мезгілде ш асиетпен: згерістерді даму стіндегі объектінде болып жатан баыттанулар жне задылытармен, айтымсыздыпен сипатталады. Бл жерде оны негізгі сипаттамасыны бірі – уаыт, натыра айтанда уаыт бойында созылмалылыы, ол дамуды баытын анытайды. Г. Гегельді даму баытын «абстрактіден натыа» озалыс ретіндегі дамуды баыты деп (жалпы рухты) анытауы Г. Спенсерді ебектерінде дамуды орта заыны кшіне ие болан. Ол психикалы дамуды тжырымдау шін те маызды. Бл жалпыдан жекеге даму туралы ой Я.А. Коменскийді оыту жйесіндегі негізін алаушы табиисйкестілік принципіні негізіне алынан болатын, «...табиат барлыын клемі бойынша мардымсыз, біра ішкі уаты бойынша кшті бастаулардан алады... табиат зіні жалпыа білім беру ызметін е ортатан бастайды жне жекемен аятайды».

Аыл - ой дамуыны орта задарын талдай келе, Н.И. Чуприкова оны біріншіден, когнитивті рылымдарды жйелі йымдастырылауымен, когнитивтік схема–крсеткіштермен, екіншіден, кез-келген баса жйе сияты, когнитивті-крсеткіштік рылым да дамиды, яни ой-ебегіні дамуы жалпыа орта даму процесіні жеке крінісі, ол да жалпыдан жекеге заына баынады деген тжырымммен сйкестендіреді. Психикалыты да, атап айтанда адамны ой-ебегіні дамуы тланы жалпы дамуымен салыстырылмауы тиіс. «Тла мен психика бірлікте болса да салаыстырылуа келмейтіні сияты, тланы дамуы (оамды атынастарды субъекті, индивидті жйелі леуметтік сапасы ретінде) мен психиканы дамуы бірлік райды, алайда олар тепе-тедік рамайды».