Жеткіншек оу іс-рекетіні субъекті ретінде

Орта мектеп (жеткіншек) жасында (10-11-ден 14-15 дейін) жеткіншек з іс-рекеті контексінде рдастарымен арым-атынаса тсу жетекші рл ойнайды. Осы жастаы балалара тн іс-рекет зіне оны оу, оамды-йымдастырушылы, спорттты, кркемдік, ебек сияты трлерін амтиды. Пайдалы іс-рекетті осы трлерін орындауда жеткіншекте оамды ажетті жмыса атысуа, оамды мнді болуа саналы мтылу пайда болады. Ол трлі жымдарда абылданан нормаларды есепке ала отырып, арым-атынас орнатуды, з «Меніні» ммкіндіктерін баалау іскерліктерін йренеді. Бл балалытан ересектікке туді нерлым крделі жасы, бл кезде адамны орталы психикалы, тлалы жаа рылымдары – «ересектік сезімі» пайда болады.

Жеткіншекті ерекше леуметтік белсенділігі лкендер лемінде, оларды атынастарында кездесетін мінез-лыты нормаларын, ндылытарын жне тсілдерін мегеруге деген абылдампаздыында, сензитивтілігінде жатыр. Жеткіншек шаты алдыы зерттеушілерді бірі Д.И. Фельдштейн атап крсетуінше, адамны леуметтік пісіп жетілуі, оны белсенді рекеттенуші субьект ретіндегі зін-зі тануы мен зін-зі анытауыны рылымдануы «Мен оама деген атынас бойынша» жалпы позициясыны екі, бір-бірін алмастыратын «оамдаы Мен» жне «Мен жне оам» деген позициялара трансформациясымен аныталады. Бл жерде маыздысы, жеткіншек баса да жас кезедері сияты біртекті емес, сатылы болып табылады. Осы кезеде Д.И. Фельдштейн ш сатыны бледі: локальды -ырсыты (10-11 жас), бл кезде лкендерді мойындауына деген ажеттілік ршіген; «ыты-мнді» (12-13 жас), оамды мойындауа деген, леуметтік пталан пайдалы іс-рекетке деген ажеттілікпен сипатталады, жне де бл «мені де ым бар, мен істей аламын, мен істеуім керек» деген сздік формаларда крінеді; «малдаушы-рекеттік» (14-15 жас), бл кезде зін крсетеуге, кш жмсауа дайынды стем болады. В.А. Караковский белгілегендей, кіші жеткіншекке: атарластар жымы мен отбасындаы лайыты жадайа деген ажеттілік; сенімді дос табуа мтылу; сыныпта да, шаын жымда да ошау болудан ашу; сыныпта «кш теестіру» мселесіне деген жоары ызыушылы; балалы шаа тн асиеттерден млдем арылуа мтылу; жас авторитетіні болмауы; негізделмеген тыйым салулара деген жиіркеніш; малімні ателіктеріне зеректік; жзеге асуы алыс болашаа йарылан з ммкіншіліктерін асыра баалау; стсіздіктерге бейімделуді болмауы; «е жаман» жадайа бейімделуді болмауы; армандауа беріліп кету тенденциясы, арманды аяа таптаудан ору; сзді іске сай болуына талап ету; спортта деген аса ызыушылы; коллекциялар жинаумен уестену; кино нерімен уестену жне т.б ерекше тн. Осылармен атар, кіші жеткіншек тез шаршаыштыпен, айын крінетін эмоционалдыпен, кейде пайымдаулардаы ткірлікпен (дрекілікке дейін) сипатталады. Кіші кезеіні соына арай шкірттер білім беруді ары арайы бадарламасын з бетінше тадауды ажеттілігін саналы тсіне бастайды, мны зі жеткілікті траты ызыушылытар мен алауларды, ебек пен оамды пайдалы іс-рекетті трлі сфераларындаы бадарлануды алыптасандыын йарады.

Егер кіші мектеп жасы шін оу іс-рекеті жетекші болса (оан ену, осы іс-рекет субъекті ретіндегі рлін абылдау, оу мотивтеріні алыптасуы, оны пндік мазмны мен рылымын мегеру жне т.б.), онда орта жас оушысы шін (жеткіншек) жетекші ретінде сан алуан формалардаы оамды пайдалы іс-рекет болады, оны арнасында рдастарымен интимдік-тлалы арым-атынас та, баса жыныс кілімен те маызды арым-атынас та жатыр. Бл жерді оу іс-рекеті іске асырылып жатан белсенділік бола бастайды – ол жасспірімні дараландыруын «амтамасыз» етеді. сіресе, оу іс-рекетіні ралдарын, тсілдерін тадауда ол зін малдап, бекітеді. Бір мезгілде жаа бір оамдастыа бейімделу, зіне таныс, екіншісінде, дараландыру жне ары арайы ыпалдасу – бл жеткіншек шін нерлым мнді леуметтік-психологиялы процестерді крделі шиеленісуі. зін зінен жне басалардан табу – осы жас кезеіні негізгі саналы тсінілген немесе ішкі тйсікпен жзеге асырылатын ажеттілігі.

Оны негізгі ндылыы – атарластарымен, лкендермен атынастар жйесі, «идеала» саналы еліктеу немесе санасыз еру, болашаа мтылу (азіргіні жеткілікті бааламау). зіні дербестігін орай отырып, жасспірім рефлексия негізінде зіні сана-сезімін, «Мен» бейнесін, шынайы жне идеалды «Мен» араатынасын алыптастырады жне дамытады. Психикалы процестерді интеллектуалдандыру негізінде оларды нерлым кп ырытылыы, жанамалылыы баыттары бойынша сапалы згерулері жрді.

Осы жасспірімдік дуірі дараландыруды макрофазасымен теестіріледі, ол А.В. Петровский бойынша, «зіні жеке тлалыын белгілеу шін ралдар мен тсілдерді іздеумен сипатталады... осыан байланысты, дос-жарандарыны алдында идеалды кріну абілетін максималды дрежеде жзеге асыра отырып, жеткіншек зіні бкіл ішкі ресурстарын з даралануын іс-рекеттік трыдан тарату шін жинатайды (оыанды, спорттаы жетістіктер, жыныстар арасындаы атынастардаы «кп кргендік», батылды, билеудегі ерекше мнер, жне т.б.), зі шін референтті топтан зіні отайлы дербестендірді амтамасыз етеін кісілерді іздеуді детеді». Сонымен бірге, барлы ш микрофазаларды – бейімделу, дараландыру жне ыпалдасуды жзеге асырады.

Оу іс-рекетіні субъектісі ретінде жеткіншек зіні субъекттік ерекшелік позициясын, «даралыын» малдату, бір нрсемен згешеленуге мтылу (сіресе, лдарда байалатын) беталыспен сипатталады. Бл, егер оу іс-рекетіні мазмнымен – оны пнімен, оу міндеттерін орындау ралдарымен, тсілдерімен теестірілсе, танымды мотивацияны кшейтуі мкін. «Ерекше болуа» мтылу жетістікке жету мотивациясына да кіріп, оны «сыйлы», «табыс» сияты раушыларынан байалады. Оу мотивациясы танымда мотивация мен жетістік мотивациясыны бірлігі ретінде жеткіншекте леуметтік, топты болмысты жеке мнді жне шынайы рекеттегі мотивтеріні призмасы арылы сынып опырылады. Жеткіншекті леуметтік белсенділігі мінез-лы нормаларын, ндылытары мен тсілдерін мегеруге баытталады, бл оу іс-рекетіні мазмнында жне оны йымдастыру жадайларында крсетіле отырып, осы мотивтерді анааттандырылуына жауап береді. Сондытан да педагогикалы психология жеткіншекті интеллектуалды іс-рекетін белсендендіруші барлы оыту принциптерін жзеге асыруды маыздылыын атап крсетеді: оны мселелендіру, диалогтандыру; даралануды, мегеруді йымдастыруды белсенді-рекеттік формалары. Оу іс-рекетіні мазмны азіргі кнгі дебиетті, музыканы, бейнелеу неріні, биді жалпы леуметтік мдени контексіне, сондай-а оамды-экономикалы, мірлік-трмысты атынастарды азіргі кнгі жадайларына осылуы керек.

Жеткіншек жас шін авторитетке деген атынас та тн. Егер кіші мектеп жасында малім беделі отбасы беделінен кем болмаса, жеткіншек шін лкен адам беделдігі проблемасы білінбейді. Бір жаыннан, жеткіншекті «мен – ересек адам» позициясы оны лкендерге арама-арсы оятындай, ал келесі жаынан – оларды беделі жеткіншек міріні маызды факторы болып алады. лкен адам (малімні) беделіні саталуына келесілер ыпал етеді: «1) жеткіншекті оамды жадайыны згеріссіздігі, ол оушы болды жне болып алады; 2) оны ата-анадан толытай материалды туелділігі, олар маліммен атар трбиелеуші рлінде болады; 3)жеткіншекте з бетімен рекеттену іскерлігіні болмауы».

Жеткіншек оу іс-рекетіні субъекті ретінде тек ана з мотивациясымен, позициясымен, атынастарымен, «Мен» - тжырымдамасымен згеше емес, сондай-а здіксіз, кп сатылы білім беру иындысындаы мірдегі орнымен згеше. Ол з шін осы білім беруді жаластыру формасын болжайды, шешеді, жне осыан байланысты не оуды, не ебек іс-рекетіні, оамды айналасу, тлааралы зара рекеттесу ндылыына бадарланады. Оуа бадарлануда жеткіншек жоары мектепте оушысы мртебесіне теді. Жоары мектеп оушысы оу іс-рекеті субъектісі ретінде – бл оуды жаластыруды тадаан (немесе зі шін референтті ортаа баынан) адам. Дл осы оны субъект ретіндегі згешелігін анытайды.