Таырып. ндіріс факторларыны нарыы жне факторлы табыстарды алыптасуы

1.Ебек нарыы жне жалаы.

2.Капитал жне процент.

3.Жер нарыы жне жер рентасы.

Негізгі тсініктер мен терминдер

Абсолюттік рента; Дифференциальды рента; Ебек нарыы; Жалаы; Лоренц исыы; Натылы млшерліме жалаы; Несие пайызы; Номинальды млшерліме жалаы; Рента

1.Ебек нарыы жне жалаы.

Табыстарды рылуыны экономикалы механизмін ыну шін нарыты экономикада ндіріс факторлары алай бааланады, соны білу ажет.

Ебек нарыы – бл жмыс кшін тауар ретінде сату - сатып алу туралы экономикалы атынастарды жйесі. Нарытарды баса да трлеріне сйкес ебек нарыында жмыс кшіне деген сыныс пен сраныс туады.

Ебек нарыына тн асиеттер:

- жмыс орындарын сынатын ксіпорындарды саныны мол болуы (жмыс кшіне сраныс);

- ртрлі мамандытаы ебеккерлерді саныны мол болуы (жмыс кшіні сынысы);

- ебек нарыында бірде - бір ксіпорын жне бірде - бір ебекккерді кш ыпалыны жрмеуі;

- жмыс кшіні жалаыны млшерімен баалануы.

азіргі экономикалы теорияда жалаыны ке жне тар маынада тсіндіруге болады. Ке маынада жалаы ртрлі мамандытаы ебеккерлерді жалпы ебекаысы. Бл жадайда жалаы сомасына ебекаымен атар сыйлытар жне баса да ынталандырушылы аылары кіреді. Тар маынада, жалаы – пайдаланан ебек бірлігіні баасы.

Жалаы номиналды жне наты трінде ажыратылады. Номинальды жалаы ашаа шыарып берілетін жалаы, яни ебектерді з ебегі шін алан аша санасы.

Наты жалаы ебеккерді алан аша санасына зі шін жне отбасы шін анша ажетті мір сру тауарларын сатып алуа болатынын крсетеді.

Наты жалаы екі фактора туелді:

1. Номиналды жалаыа.

2. Ебеккерді ттыну жне л-ауат трмыс дрежесін сипаттайтын тауарлар баасыны дегейіне.

Ебекті баасы ретінде жалаыны жалпы дрежесі графикте сраныс пен сынысты исытарыны иылысаны арылы крініс табады. Ебекке деген сранысты исыы тауара деген сраныс исыына сас, ал жмыс кшіні сыныс исыы – тауар сынысыны исыымен сас болады.

2.Капитал жне процент.

Капитал - кп маыналы ым: ол материалды игіліктерді оры, ол сонымен атар материалды емес элементтерді де амтиды, атап айтанда адамны абілеті, білімі. Капиталды екі негізгі формасын айтуа болады: ндіргіш капитал-ндіріс рал - жабдытары, ашалай капитал – аша капитал тиімді пайдалану арылы ол иесіне табыс келеді, Капиталды сімі – пайызы деп аталады.

арыз капиталыны нарыы деп аша капиталы объектісіні ызметін атаратын жне осы капитала сраныс пен сыныс алыптастыратын, зара атынастарды жиынтыы аталады. арыз капиталдарыны нарыы аша нарыына жне капиталдар нарыына блінеді. Аша нарыы мерзімді бір жыла дейінгі банк операцияларын жргізумен байланысты болады. Капитал нарыы банкті орта мерзімді жне за мерзімді операцияларына ызмет етеді.

Несие проценті – белгілі бір мерзімде капитал иесіне оны ралдарын пайдалананы шін тленетін баасы. Несие проценті капитала деген сраныс пен сыныс арылы алыптасады. Капитала деген сраныс келесі факторлара туелді:

- инвестицияны пайдалылыына,

- экономиканы дамуына,

- мемлекетті сранысына,

- салым мерзіміне,

- салым салу саласына туекелге жне баса да факторлара.

Несие пайызы номиналды жне натылы млшері болып блінеді. Номинальды процент ставкасы – инфляцияны сімін есепке алмайтын, аымдаы нарыты пайызды млшері.

3.Жер нарыы жне жер рентасы.

Жерді саны шектелген, сондытан жерді сынысы абсолютті икемсіз. Жерді сынысына тмендегі факторлар сер етеді:

1. Жер нарлылыы;

2. Жер участкісіні нарыа алыс-жаын орналасуы.

Жер нарыында тек сраныс белсенді фактор. Жерге сраныс згерістеріні нтижесі шамалы боландытан, оны пайдалананда осы ресурсты иесі белгілейтін баа шешуші фактор болып табылады.

Рента меншікке келетін табысты бір трі, капиталды жерге пайдалану ы шін меншік иесіне тсетін тлем. Оны клемі аренда келісімінде белгіленеді. Жер рентасы – жер учаскесін уаытша олданана тленетін тлем. Жер рентасыны екі трі бар: дифференциалды жне абсолютті.

Абсолюттік рента – бл жериелеріні иемденетін табыстарыны бір трі. Оны абсолюттік деп аталатын себебі – ол нарлылыы мен баса да жадайлара байланыссыз жала берілген барлы жерлерден алынады. Мны жерге меншік монополиясы болу салдарынан, жер иесіне жерге капитал пайдалану шін тленетін тлем. ай елде болмасын, халыты азы-тлікпен амтамасыз ету шін нарлы жермен атар німділігі тмен жерлерді де пайдалануа тура келеді. Сондытан нары баасы нарлылыы тмен жерде ндірілетін німдерді жеке ндірістік баасымен лшенеді. Сондытан нашар деген жерлерден де орта пайдадан арты пайда алынатын болады. Мндай арты пайданы абсолюттік рента трінде жер иелері иемденді.