Таырып: Ислам дініні пайда болу жне таралу тарихы.

1. Ислам діні пайда болуыны тарихи алы шарттары.

2. Мхаммед пайамбарды мірі.

3. Алашы трт халифа тсындаы ислам дініні таралуы.

4. Омейядтар жне Аббасидтер халифаты тсындаы ислам дініні тарихы.

 

Баса да барлы дниежзілік діндер сияты Ислам дініні де зіндік за тарихы бар. Ол тарих дниежзілік лем тарихымен штасып, жптасып, шамдасып жатады. Біра, ислам дініні шыу дуіріне, уаыт талабына, оны станан халытарды трмыс-тіршілігіне, дет-рпына байланысты, психологиясына, кіл-кйіне арай зіндік ерекшеліктеріні бар екенін ааранымыз жн.

Ислам діні – дние жзілік діндерді ішінде е кеш шыан жас дін. Ол бізді заманымызды VII асырында арабия тбегін мекендеген тайпалар алашы ауымды атынастардан тапты атынастара кше бастаан кезде л иеленушілік идеологиясы ретінде дниеге келді. Тарихи деректерге, деби аыздара сйенсек, Ислам діні Арабиядаы Хиджаз лкесіні е ірі аласы – Меккеде шыты. Арабия елі біратар бай елдерді орталыы болды. Олар: Рим, Византия, Египет, Иран жне баса елдер бір-бірімен сауда атынасын жасаан кезде Арабия жерін басып тетін. Осыан байланысты Араб феодалдары жер келері боуымен бірге, л жмсаудан, л сатудан орасан зор табыс тсіріп отырды.

Сонымен бірге, Мекке ерте уаыттан бастап-а діни орталы болып саналатын. Меккені орталыындаы Змзм су сзі, оны жанындаы улиелі агатас аабы Храмы кшпелі бадауиелерді з дайына табынатын орны болды. Бл кезде рбір руды здеріні рулы дайы болды. Оларды бейнесі аабаны мадайына орналасан болатын. Кейбір мсылман аыздарында Кааба мен Змзм су кзін Ибрагим пайамбар мен оны лы Исмаил салан деген деректі де кездестіреміз.

Меккені орналасан жері егін шаруашылыымен де, мал шаруашылыымен де айналсуа олайсыз болды. Сондытан меккеліктер шамаларына, олдарындаы аражатты млшеріне арай Мекке шонжарларына сауда керуендеріне осылатын. Тез дамыан сауда алашы ауымды оамны ыдырауын тездетіп6 тайпаларды тайпалы одаа бірігуін ажет етті. Ны уаттайтын кп дайа сенуді орнына бір дайа сенуді уаыздайтын діни идеология керек болды. Сол сияты Арабия жеріндегі алашы монотеистік дін – ханффизм бытыраы араб тайпаларын біріктіруде кптеген топтарды идеологиясы трінде шыты. Ханифтер сол уаыта дейінгі стем болып келген политеизмге арсы кресті. Тайпалы кп дайларды орнына тек бір дай рахмана жалбарыну керек деп уаыздады. Біра ханифистік діни ілім Меккеде де, баса жерлерде де олдау таппады. леуметтік-кономикалы тесіздікке арсы креске шыан араб оамыны жарлы, кедей кпшілігі сагуктар ханифизмнен кксеген масатын крмеді. йткені бл діни идеологияны йретуінше аны мір, шын бастанды о дниеде ана, бл ниеде ызыы жо, ткінші деп уаыздады. Аыр заман боладыдан басаа шаырмаан ханифизм езілгендер мен аналандар арасында тарай алмады.

Біра, Ханифизм Ислам дініні идеологиялы алы шарты болды. Жаппай, жалпылама уаыздан грі дайды адамдар арасында жіберген кілі (рассул алла) бар деу арылы монотеистік дінді уаыздау тымдыра еді. Ол кілді ролін меккелік орта саудагер Мухаммед атарды. дайды пайамбарлы срелеріні мазмнына араанда, Мхаммед Ханифтер табынан шыан. Ол 610 жылы жаа дінді уаыздай бастады. Біра, Мхаммед пен оны серіктестіктеріні араб тайпаларыны діни сенімдері мен ымдарына згеріс енгіземіз десек ойлары Меккеде стсіздікке шырайды. Меккедегі стем тайпа басшыларыны ынына тскен Мхаммед тобы 622 жылы Ярсиб (Медине) пайамбар аласына кшеді. Оны мсылман жыл санауыны басы Хиджра деп атап, мсылмандар здеріні жаа жыл санауын бастайды.

Ислам дінін уаыздауды алашы жолдары стсіздікке шырауына бл дінні леуметтік мазмны тікелей сер етеді. лды, кедейлік, ашты, жалаашты дайды мадайына жазаны, туір мір о дниеге баранда болады, бл дниеге кнгіш болан дрыс деп уаыз айтылан жаа дін араб оамыны жырларына, кшпелі бдауилерге ыпал жасай алмайды. Сондытан, ранны алашы срелерінде байлыты сынау кездеседі. Бл мселелер ру, тайпа шонжарларына тиімді болмады. ысасы Меккеде дін тарау шін: 1) Ислам дініні леуметтік тірегі болмады; 2) Меккеліктер шін политеизмні саталуы пайдалылыра болды. Біра Меккені мсылмандар ауымымен келісімге келуіні маызды себебі бар еді: 1) Ислам дініндегі жалыз дай – алла – крейшт тайпасыны дайы болатын; 2) Мсылмандарды аллаа тазым ететін орталыы Кааба храмы болды. Бл жадай Меккені жаа дін стемдік жасаан уаытта да з саясатын жргізуге толы ммкіндігін сатады. Осы біз жоарыда крсеткен сбептерді нтижесінде Меккені мсылманды орталыа айналуымен Ислам діні араб тайпаларыны басым кпшілігіне тарады.

632 жылы Мхаммед лгеннен кейін мсылман ауымын Абу-Бекр (632-634) басарды. Ол Халиф (пайамбарды орынбасарлары. кіметті скери, саяси жне дін жаынан басарушы адам) деп аталды. Алашы ш халифті: Абу-Бекрді, Омарды (634-644) жне Османны (644-656) тсында Мекке-Медина скери кштері крші елдерге ауыз сала бастады. VII-VIII асырлар ішінде арабтар Сирияны, Иранды, Египетті, Солтстік Африканы, Пиреней тбегін, Орта Азияны жаулап алды. Араб халифатыны идеологиясы ислам діні болды.

Кейіннен ислам діні ндістан, Африка елдеріні бірсыпыра жерлеріне тарады. Барлы жерде ислам діні амшыны астымен, аруды кшімен арабтарды жаулау процессі кезінде таралды деу дрыс болан болар еді.

азастанда Волга бойындаы халытар арасында бл дін бейбіт жолмен Миссионерлерді гіті негізінде жергілікті феодалдарды ислам діни идеологиясынан з мддесін орай алатын одатасын іздеу негізінде таралды.

азіргі уаытта Ислам діні араб елдерінде, Албания, Болгарияда, Тркида, Югославияда, Африкадаы Мавританы, Тунис, морокоо, Сомали, Ливия, Занзибар, Алжир т.б. елдерінде орын алды. Бізді елімізде Ислам діні Орта Азия Республикаларында, азастанда, Азербайжанда, Башрт, Татар, Даыстан республикаларында орын алды.

 

Исламны негізін алаан Мхаммед 570 жылы, ислама дейінгі Арабияны е ірі сауда жне діни орталыы Мекке аласында дниеге келді. Ол крейіш тайпасыны кедейленген хашім руынан шыты. кесі Абдалла лы туылан со айтыс болды (кейбір деректерде лы дниеге келгенге дейін). Шешесі мина меккелік дстр бойынша оны асыраушы-бдуи йелге береді. Ол баланы 5 жаса дейін баады. Алтыа толмай анасынан айырылан жетім баланы алдымен атасы Абдалмттліб, ал ол айтыс болан со аасы бу Тліб асырайды. бу Тліб саудамен айналысанымен, арапайым кн кешеді. Сондытан лкен отбасын асырау бу Тлібке иына соты. Оны трт баласы болды. Кейін бу Тліб жтаан кезде оны кіші балаларын туыстары трбиелейді, ал Мухаммед бу Тлібті кенжесі лиді з олына алады.

Мухаммед бала кезінен ебекке ерте араласады, меккеліктерді ойын баып, сауда керуендерін жабдытауа атысады. Шамамен 25 жасында крейіштерді бд ол-Узза руынан шыан бай жесір йел Хадишаны Сирияа баратын сауда керуендерін йымдастырып, осшы болуа жалданады. Кейін Мухаммед пен Хадиша бас осады. Мсылманды тарихи дстрге сай Хадиша Мхаммедтен 15 жас лкен болан. Алайда Хадиша Мхаммедпен некеге транда 28 жаста болан деген деректер саталан. Оларды екі л, трт ызы болады. Мхаммедті кінішіне арай лдары ерте дние салады. Хадиша Мхаммедті сйікті йелі ана емес, наыз досы, мірдегі ара сйер тірегі де бола білді. Хадишаны кзі тірісінде Мхаммед баса йел алан емес. Некеге тран со Мхаммед сауда жасайды, біра бл салада айтарлытай табыса жете алмайды.

Мхамедті ашы уаыз айтуы 610 ж. басталды. Мсылманды тарихи дстрде бірнеше ататы крейіштерді Мхаммедті шаырып алып, егер оан билік ажет болса, барлы араб тайпаларына ксем болуды, егер байлы керек болса, оны да ал деген сыныс жасаандыы туралы айтылады. Мхаммед одан бас тартан со, крейіштер одан пайамбарлыын длелдеуді талап етеді. Олар Арабияны нарлы жайылымдара толтырып, Сирия мен Ирактаы сияты зендер аызуды тілейді. Біра Мхаммед ажайыптар тек Аллахты олында екенін, ал зі соны елшісі ана екенін айтады.