Таырып. Егемен азастанны, саяси проблемалары

1.Егемен азастанны саяси натылы ретіндегі алыптасуы мен дамуы.

2.азастан Республикасы - зайырлы, ыты, леуметтік, демократиялы мемлекет жне халыаралы атынасты субъектісі ретінде.

3.азастанда егемендік пен демократияны алыптасуы кезедері мен проблемалар жне иындытар.

Егемен азастанны саяси натылы ретіндегі алыптасуы мен дамуы.

Брыны Ода кезінде азастанны Сырты істер министрлігі негізінен протоколды ызметпен шектеліп, сырты саясат мселелерін ол шін орталы шешетін. азастан Республикасы егеменді ел болып, езіні туелсіздігін аланнан кейін езіні сырты саясатын лтты-мемлекеттік мддесіне сай жргізе бастады. Ол дниежзілік ауымдастыа дербес субъект ретінде белсене кірісуде. Мны жарын длелі — аза-стан Республикасыны Біріккен лттар йымыны толы ылы мшесі болуы. Елімізді Хельсинки келісіміне осылуы, СШ-І Шартына, Лиссабон хаттамасына ол оюы жне Ядролы аруды таратпау туралы шарта енуі оны халыаралы беделін ны-айтып, егемендігін, ауіпсіздігін жне шекарала-рыны мызымастыын баянды етті. Бан АШ-пен "Демократиялы серіктестік туралы хартияа" ол коюы, НАТО-ны "Бейбітшілік мддесіндегі серіктестік" бадарламасына косы-лу, АШ, Ресей, лыбритания, Франция жне ытай сияты, ядролы державаларды азастана берген ауіпсіздік кепіддіктері жрдемдесті.

Республиканы негізгі лемдік валюта аржы йымдар-ына—Халыаралы валюта орына, Бкіл дниежзілік банкіге, Еуропалы кайта ру жне даму банкісіне енуіні маызы зор. Сондай-а Еуропалы одапен серіктестік жне ынтыматас-ты туралы келісімге ол ойды. Еліміз Азияны он елін біріктіретін Экономикалы ынтыматастыйымында белсенді трде жмыс істеуде. Республика тиісті халыаралы институттармен, бірінші ке-зекте ЮНЕСКО-мен айырымдылы жне мдени салаларда тыыз байланыс жасап отыр. Оны айаы — лы Абайды 150 жылдымерейтойы кептеген елдерде ЮНЕСКО-ны демеуімен аталып туі.

Азастан Республикасы - зайырлы, ыты, леуметтік, демократиялы мемлекет жне халыаралы атынасты субъектісі ретінде.

Елімізді азір дние жзіні 120 мемлекеті таныды, олар-ды 105-імен дипломатиялы атынастар орнатылды. Шетелдерде 29 елшілік ашылып, Алматыда 40 елшілік пен миссия, халыаралы жне лтты йымдардын 16 кілдігі жмыс істейді.

азастанны сырты саясатыны негізінде зіні ауіпсіздігін, егемендігі мен территориялы ттастыын амта-масыз ететін, мемлекетімізді дниежзілік ауымдастыа енуіне, республика ішіндегі реформаларды жзеге асыруа, оны тиімді жне сікі экономика, траты демократиялы институттар жасауа, барлы республика халыны ыы мен бостандытарын орауа олайлы жадайлар жасау мдделері жатыр. Ол зіні ауіпсіздігін амтамасыз етуде скери рал-дарды емес, парасатты, салматы дипломатияа сйене отырып, саяси ралдарды пайдалануды масат етіп отыр. Ол халыаралы байланыстарыны негізінде таяу жне алыс шетелдерді брімен езара тиімді саяси, леуметтік-экономикалы, мдени атынастарды орнатуа мтылуда. Бізді елімізбен дйекті байланыстарды дамытуа бірталай мемлекеттер ыылас білдіруде. Оан себеп болатын е алды-мен, ткен таырыпта айтыландай, ыруар азба байлытары-мыз. Ттас аланда жыл сайын азастанда 1,5 млрд. тоннадан астам пайдалы азбалар игеріледі. Республикамыз асты енімдерімен зін-зі амтамасыз етіп ана оймай, біраз блегін лемдік нарыа экспорта шыаруа ммкіншілігі бар. ТМД елдеріні ой шаруашылыыны 25%-і аза даласында сіріледі. Мны брі шетелдерді ызытырмай оймайды. Оан оса республикамызды демократияландыруа, экономиканы нарыты жолмен реформалауа алан баыты да себеп болуда. Сонымен атар брыны Кеес империясыны ыдырауыны нтижесінде млдем жаа географиялы саяси жадай пайда болды. азіргі азастан жері Еуропаны Азия-Тыны мхит аймаымен байланыстыратын сырты саяси жн стратегиялы тиімді кеістікті алып жатыр. Бл байланыстырушы буын ммкіндігі де Республикамыза септігін тигізуге тиіс.Бізді географиялы жадайымызды тиімсіз де жері бар. Ол ашы теізге тікелей шыу ммкіндігіні жотыы, аты-нас жолдарынан ашыта орналасуымыз. Мны брі халы-аралы экономикалы байланыстара атынасуымызды иын-дата тседі жне сырты саясатты руа да серін тигізуде. Сондытан кршілес мемлекеттермен, оны ішінде е алды-мен Ресеймен зара атынастарды болуыны мні зор. Бл ел, біріншіден, Батыспен атынас жолыны апасы болып тр. Екіншіден, республикамызда тратын орыстарды саны кп. шіншіден, Ресейде де бірталай азатар трады. Тртіншіден, Петр Біріншіден бастап Ресей азастана Азия елдеріні кілті мен апасы ретінде араан. Екі елді араатынасы дрыс бол-са, ел де тыныш болады. Сондытан 1992 жылы 25 мамырда Н. . Назарбаев пен Б. Н. Ельцин азастан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындаы Досты, ынтыматасты жне зара кмек туралы шарта ол ойды. Онда мемлекеттік егемендік пен ауматы ттастыты зара рметтеу, даулы мселелерді бейбіт жолмен реттеу жне кш олданбау, ішкі істерге араласпау жне т.б. карастырылды. "Байоыр" арыш айлаын пайдалануды реті туралы" келісімге ол ойды. Ре-сей Федерациясы "Байоыр" кешенін пайдалананы шін азастан Республикасына жылына 115 мы АШ доллары колемінде жала алу аысын тлеп отырады. Ол 20 жыла жа-ла берілді, екі жа зара келіскенде жала алу мерзімі содан кейінгі 10 жыла зартылады. Екі ел арасында скери-саяси, мдени-гуманитарлы салаларда шарттара ол ойылды. 1998 жылды 12 азанында Ресеи Федерациясымен азастан жне Ресей арасындаы шекараны делимитациялау туралы хаттамаа ол ойылды. Мны брі екі ел арасындаы арым-атынас-ты ербіп келе жатанын керсетеді. азіргі жадайда ай ел болмасын нарыты жйені орталыы болып отыран, дниежзілік саяси істерде ролдері ора-сан зор Америка рама Штаттары, Батыс Еуропа жне Жапо-ниямен байланыстарды бекітіп, іс-имылдарды йлестіруді орны ерекше екендігі айтпаса датсінікті. Дегенмен, бл карым-атынастар біздітпкідікті мдделерімізге нсан келтірмегені жн.

Республиканы сырты саясатына экономикалы байланы-старды ныайтып, дамыту да кіреді. Бгінде республикада 200-ге жуы шетел фирмаларыны, банкілеріні, зге йымдары-ны кілдері бар. азастан азір лемні 80-нен астам еліне німдер шыарады. Тауар айналымыны ытайа 22%-і Герма-нияа— 13,6, лыбританияа — 11,6, Швейцарияа— 11, Нидер-ландыа — 4,7, Австрияа — 2,5%-і келеді. Елімізде 2000-нан астам бірлескен ксіпорындар тіркелген. Бізді серіктес-теріміздін ішінде дние жзіне белгілі "Шеврон", "Эльф Аки-тан", "Бритши Гэз", "Мобил", "Токсако", "Амоко", "Аджип" мнай, газ ндіретін компаниялары жне басалары бар. Мндай байланыстар алдаы уаытта да арта тспек. Сырты саясат экология мен айналадаы ортаны орау мселелерімен де астасып жатыр. Бл орайда, алдыы атарда азастанны екі асіреті тр. Біріншісі — тартылып бара жат-ан Арал теізі. Оны бассейніні шлге айналуы айматаы экологияны крт нашарлауына келіп соып отыр. 150 млн. тонна тзды ша-тоза аспана ктерілуде. Ол айналасында тратын 3 миллионнан астам адамны денсаулыы мен эконо-микасына теріс зардаптарын тигізуде. Бл асірет азір сол адам-дара ана зардаптарын тигізсе, ертен ол талай-талай миллион-даан адамдара айы болып шыуы ммкін. Сондытан бл ірді дниежзілік клемдегі экологиялык апат аймаы деп тсініп, оан шыл рі клемді халыаралы кмек крсетпесе болмайды.

Екінші экологиялы касіретіміз — Семейдегі ядролы по-лигон. Мнда 1949—1963 жылдары атом жне сутегі бомбала-рыны жарылыстары жер беті мен атмосферада еткізілген. 1963—1983 жылдары жер астында жргізілген. Онда ©ткізілген 752 жарылыстын 26-сы атмосферада, 78-і жер бетінде, аланы жер астында жргізілді. Ал оларды уаты Хиросима мен Нагасакидегі асіретті кзі болан ондырыларды уатынан жздеген есе кп. Жарылыс зардаптарынан жарты миллионнан астам адам жапа шекті.

Сырты саясатпен тікелей байланысты скери саясат. Бл саладаы негізгі масат — азастан жеріні ттастыы мен т-уелсіздігін орай алатын, соан сай жараталан, шаын да икемді армияны стау. Республика стратегиялы шабуыл ару-ын ысартуды жатайды, жаппай ырып-жоятын аруды ба-са трлеріне тыйым салуа баытталан бастамаларды дрыс деп табады.

азастанны азіргі сырты саясатыны негізгі масатта-ры мен принциптеріне мыналар жатады:

—мемлекеттік мддені орау;

—елімізде экономикалы реформаларды жаластыру, демок-ратиялы институттарды кшейту шін сырты жадайды ба-рынша амтамасыз ету;

—лемдегі барлы елдермен теыты жне серіктестік атынастарды дамыту;

—аламды жне айматы интеграциялы процестерге бел-сене атысу;

— халыаралы йымдармен ынтыматастыты терендету.Сайып келгенде, азастан егеменді жне туелсіз мемлекет ретінде алыптасты жне лемдік оамдастыты толы ылы мшесі, оны ажыраысыз блігі болып еніп отыр. Ол зіні сырты саясатында барлы лттармен, кршілермен те дрежелі досты атынас орнатпа. Сонымен атар республи-камызды халыаралы дегейде мдделі болып отыран ккейтесті мселелері — арусыздану жне халыаралы ауіпсіздікті ныайту, айматы жанжалдарды реттеу жне бейбітшілікті олдау жніндегі операцияларды тиімділігін арттыру, адам ытары, айналадаы ортаны орау, дамыту жне т.б. Республикамыз дйекті сырты саясат жргізіп, ішкі л-ахуалымызды жасартып, болашата ркениетті, ыты оам орнатуына сеніміміз мол.