Абылдау жне іс- рекет

абылдауды гештальттеориялары. Объективті, субъективті бадарлаушы ыпалдар (Э. Титченерді структуралистік теориясы, Г. Гельмголцты санасыз ой орытындысы теориясы, Дж. Брунерді перцептивті цикл теориясы). Перцептивті теесу теориясы. абылдау теориялары (Г. Гельмгольц, И.М. Сеечнов, Н.Н. Ланге). абылдауды психофизикалы теориялары (Дж. Гибсон, Э. Гибсон, К. Грехем, Х. Хелсон). Перцептивті іс рекет. Кеес психологиясындаы абылдауа деген іс рекеттік ыпал. абылдау дегейлері.

оршаан сырты лем жадайы туралы немесе зімізді денемізді жадайы туралы млімет беретін ртрлі аферентті жйелер здерімен бейнеленген былыстара тменгі немесе жоары сезімділікпен байалады. Олар осындай былыстарды жоары немесе тменгі натылыпен бейнелей алады. Осы жерден келесі сра туындайды: осындай немесе згеше жадайларда туындайды бізді ртрлі рецепторларымызды сезімділігі андай?

Психофизтологиядаы рецепторларды сезімділігін физикадаы приборларды сезімділігімен теестіруге болады. Егер біз бір гольвонометрді келесімен салыстыранда сезімділірек днп бааласа, онда ол келесі гольвонометрге араанда аз ана то ысымына жауап айтара алады. ртрлі сезім мшелеріні сезімділігін дл сол кезде тітіркену тудыра алатын тйсіктер арылы лшей аламыз. Осындай тйсік тудыра алатын минималды тітіркенішті – тйсікті абсолютті порогы деп айтамыз.

Сезімділікті Е рінімен белгілесек, ал порогты ыздырышты клемін r ріпімен белгілесек, біз келесі тедікті Е = 1/R аламыз. Баса сзбен айтанда, нерлым порог аз болса, сорлым сезімділік кшті болады. Біра бізді сезім мшелеріміз кмегімен тек ана оздырышты константироавть етпейміз, онымен оса оларды, яни ыздырыштарды кші жне сапасы жаынан ажырата аламыз.

Бл жерде, мытпайтын бір жай ол: сезімділікті артуы кейде порогты тмендеуіне сер етеді, ал субьективтік реакцияларды озуы порогты тітіркенуге сер тигізеді.

Мндай жадайды, мысалы протопатиялы тері сезімділігінде байай аламыз. Жоарыда берілген сезімділікті анытамасынан баса зат туралы “гиперпастия” туралыайтуа болады. Оны Л.А. Орбели сынады.

Фехнер кезінен бері тітіркеніштерді згеруі онымен оса бізді тйсінуді згеруі психо – физика атауына ие. Психофизикада порогты анытайтын біратар методтар ойлап табылан.

Г.Э. Мюллер келесі ш методты бліп крсетеді:

1. Баыт – бадар методы ( установка ) ( Фехер бойынша орта ателік методы)

2. Шекара методы ( Вунт бойынша минималды згерісті методы)

3. Траты тітркеніштер методы (Фехнер бойынша шыайы жне жалан оиалар методы).

1. Баыт – бадар методы немесе орталы ателік методы келесіден трады: Баыланатын субьект зі тітіркенушіні интенсиитілігін згертеді.Ол оны біресе азайтады біресе кбейтеді.

Орталы остелік баылаушымен аныталатын баыт – бадарды наты лшемі.

2. Шекара методы немесе минималды згеріс методы. Бл жерде клемді баылаушыа біртіндеп тмен немесе жоары интенсивтілікті тітіркенгіштерді беру арылы аныталады. Егер абсолютті порогты анытаса, онда алдымен 2 клемді арастырайы:

1. Баыланушымен аныталатын тітіркендірулер ішіндегі е біріншісі /су интенсивтілігімен / тітіркендіргіш клемі.

2 інші ретте байалмаан, кері, азаю интенсивтіліктегі тітіркендіргіш клемі.

Осы клемдерді орта арифметикалы мні абсолютті порогты шыайы мні болады.

2. шінші жне е басты психофизикалы метод ол – траты тітіркендіргіштер немесе шыайы жне оиалар методы. Методты мні келксіде : ртрлі интенсивті тітіркендіргіштерді баылаушыа ретсіз трде береді. Егер жанжаты порогты анытайтын болса, онда бл тітіркендіргіштерді кдімгі тітіркендіргіштерді алмастырып береді.

Бл жерде баыланушыны міндеті: жанаы екі трлі тітіркендіргіштерді ажырата білуі. Ал абсолютті порог кезінде баыланушы оан берілген тітіркендіргішті сезінеді ме, лде сезінбейді ме деген сратара жауап берсе болады.

Табалдыры клемі шын жне жалан жауаптарды санаан со арыталады.

Г.Э. Мюллер Фехнерге араанда шын жне жалан оиалар методыны кмегімен тек ана натыл лшемін ана емес, онымен оса жанжаты порогты клемінде анытауды дрыс деп санайды.

7 Лекция. абылдауды классикалы жне жаа теориялары абылдауды кез-келген баса психикалы феномен сияты процесс ретінде де, нтиже ретінде де арастырыуа болады.

абылдау жеке асиеттерді бейнелейтін тйсікке араанда, оршаан орта заттары мен былыстарын бтіндей бейнелеп, шындыты интегралды бейнесін рады.

абылдау орытындысы – субъектіні сезім мшелеріне тітіркендіргіштерді тікелей сер етуінен пайда болатын оршаан лемні интегралды, бтін образы.

Заттарды, наты былыстар немесе процестерді асиеті ретінде абылданбайтын тйсіктен айырмашылыы абылдау бізді оршаан лемдегі заттарды трі ретінде рсімделетін субъективті атыстылы ретінде жреді. Сонымен атар, біз иллюзиямен жмыс істегенде немесе абылданатын асиет салыстырмалы арапайым боланда ол арапайым тйсінуді шаырады (бл жадайда тйсік андай да бір былыса немесе обьектіге атысты болып, олармен ассоцицияланады).

Тйсік бізді зімізде болса, заттарды абылданатын асиеттері, оларды образдары кеістікте локализацияланады. Бл процесс абылдауа тн болады жне оны тйсіктен айырмашылыы жалпылау деп аталады.

Тйсікті пайда болуыны нтижесі кейбір сезімдер (мысалы, жарыты, дауысты, аштыны, дауысты жоарылыын, тепе-тедікті тйсіну) болып табылса, абылдауды нтижесінде адамзат санасымен зата, былыса, процеске біріктірілетін р трлі тйсіктерді зара байланысыны кешенін осатын образды алыптастыру абылдауды тйсіктен таы бір айырмашылыы болып табылады. Кейбір заттар абылдану шін образды зерттеуге, руа, натылауа баытталан андай да бір арама-арсы белсенділік таныту керек.

Жеке тйсіктер арнайы анализаторлара “байланан” болады жне тйсікті пайда болуы шін оларды рецепторларына стимулды сер етуі жеткілікті. абылдау процесіні нтижесінде алыптасатын образ бірнеше анализаторларды координацияланан жмысыны зара рекетін болжайды. Оларды айсысыны жмысы белсенді боланына сйкес апарат сорлым кбірек деліп, абылданатын обьектіні асиеті туралы мнді белгілер кп алынады жне абылдауды трлерін бледі. Соан сйкес абылдау кру, есту, сипап сезудеп блінеді. Трт анализаторлар – кру, есту, тері жне блшыет – кбіне абылдау процесінде негізгілер болып табылады.

Сонымен, абылдау маыналы(шешім абылдау) жне бтін заттардан немесе бтін былыс ретінде абылданатын крделілерден алынатын р трлі тйсіктерді белгіленген(сйлеумен байланысты) синтезі ретінде ызмет атарады. Бл синтез белсенді бейнелеу барысында алыптасатын зат немесе былысты образы ретінде жреді.