Еттерді жиырылу тртібі жне турлері
Араанды мемлекеттік медицина академиясы
Физиология кафедрасы
Д Р І С
Таырып: «Еттер жиырылуы»
«Физиология - 1» пні
051301 «Жалпы медицина» мамандыы
2 курс
Уаыты 1 саат
араанды 2008 ж.
Кафедра мжілісінде талыланып жне бекітілген
Хаттама _____________ 2008 ж.
Кафедра мегерушісі ______________ Ф.А. Миндубаева
· Дрісті таырыбы: «Еттер жиырылуы»
· Дрісті масаты: блшыет талшыы бойымен озуды ту механизмін, блшыеттерді жиырылу мен босасу механизмдерін, блшыеттерді кшін мен жмысы (ажуын) талылау.
· Дрісті жоспары:
1. Блшыеттерді жиырылу мен босасуы механизміні азіргі заманы теориясы.
2. Блшыеттерді кші мен оларды жмысы.
3. Блшыет пен ттас организмні ажуы.
Еттерді жиырылу тртібі жне турлері.
Етке озалтыш жйке арылы келетін серпіністерді нэтижесінде онда эрекет потенциалы пайда болады, ол ет талшыы бойымен таралып, оны жиырылыш аппаратын белсендіреді. Бл етті жиырылуын туызады. Жиырылу туатын жадайлара байланысты ет жиырылуыны ш трлі тэртібі бар: изометриялы, изотониялы, ауксотониялы. Егер етті зындыы ысарып, біра оны тонусы згермесе - ол изотониялы жиырылу деп аталады. Мндай жиырылу болады егерде етті бір шы озалмастай бекітіліп, ал екінші шы озалатын рычага бекітілсе.
Изометриялы жиырылу - бл кезде ет талшыыны зындыгы згермейді, ал тонусы згереді. Мндай жиырылуды алуа болады, егерде етті 2 шын да озалмайтын етіп бекітіп ойса. Ттас азада бл 2 трлі жиырылу да жеке трінде кездеспейді, олар аралас трінде, яни ауксотониялы жиырылу трінде кездеседі. йткені озалыс кезінде еттер эрі ысарады, эрі тонусын згертеді. Берілетін тітіркендіргіштерді жиілігіне байланысты жеке дара жне тетаникалы жиырылу болады.
Жеке дара жиырылу. Жеке дара жиырылу етке немесе оны озалтыш жйкесіне бір рет эсер еткенде болады. Ттас азаца жеке дара жиырылу болмайды, дегенмен оны оып біл>дщ тетанусты жиырылуды механизмін тсіну шін маыз^І зор, йткені тетанусты негізі жеке жиырылуды жинаталуында.
Баа сира етіні жеке дара жиырылуыны исыын тіркегснде келесі кезендер байалады: жасырын(0,01 сек), жиырылу кезеі(0,048 сек) жне босасу кезеі(0,052 сек). Сонымен, баа етіні жеке дара жиырылуыны затыы 0,11 сек райды. Жскс жиырылуды млшері тітіркендіру кшіне байланысіы.
Табалдыры кшімен тітіркендіргенде жиырылу шамалы. Кш скен сайын жиырылу амплитудасы жоарлайды, максимальді шегіне жеткенше, йткені, белгілі тітіркендіргіш кш лкен болса, солрлым етті райтын кп талшы жиырылады. Сонымен, аа блшы етіні жеке ет талшыы «бэрі немесе ештее емес» заына баынады, ал ттас ет бл задылыа баынбайды.
Жиырылуды жинаталуы жэне тетанус тітіркендіргіш кшіні жэне жиілігіні оптимумы жэне пессимумы.
Фазалы жиырылу затыы, статикалытыкі тіптен, жеке жиырылу затыынан элде-айда басым. Динамикалы жэне статикалы жмыс крделі озалыс жэне тонус жадайында іске асады, жеке жиырылуды жинаталуы салдарынан. Тэжірибе жзінде жасанды трде тітіркендіргіш аа блшы етіні кез-келген талшыында жинаталу былысын алуа болады, мысалы, егер етке бірінен кейін бірін атар екі тітіркендіргіш сер еткенде жэне оларды арасы 0,1 сек аз болса, онда 2 жеке жиырылуды жинаталуы байалады. Жинаталуды екі трі болады. Біріншісінде - екінші тітіркендіру босасуды басында (интервалы 0,05сек кп, мысалы тітіркендіру жиілігі 10-н - 20-а дейін секундына), жинаталуды мндай трі тісті тетанус деп аталады. Егер жиі тітіркендірсе (20-дан - 30-а дейін, Ісек), онда екінші тітіркендіргіш етке жиырылу кезеіні соныда эсер етеді, мны нэтижесінде жиырылуды жайпа тетанус деп аталатын трі пайда болады. Мнда жиырылу амплитудасы максимальды жеке жиырылана араанда лкен болады. Сонымен, тетанус дегеніміз етті за жэне кшті жиырылуы, серпіністерді етке жиі берілуі салдарынан жеке жиырылуларды жинаталуынан.
Введенскийді тетанус теориясы бойынша, тетанусты жиырылуды амплитудасы тітіркендіруді рбір серпінісі озуды ай кезеіне сйкес келгенімен байланысты болады. Егер тітіркендіру озыштыты жоарылаан кезеіне сэйкес келсе, онда амплитудасы лкен болады(оптимум жиілік). Егср озыштыты тмендеген кезеіне сэйкес келсе(рефрактерлік кезе), онда амплитудасы тмен болады(пессимум жиілік). Бл жадай тітіркендіру кшіне де дрыс келеді.
озуды ткізу жніндегі азіргі кездегі кзарас мынадай: клдене салалы еттерді талшыында ткізгіш жйе бар. Бл жйе клдене ттікшелерге жалгасатын беттік плазматикалы мембранадан трады, немесе Т-жйесі жэне саркоплазмалы,
Протофибрилдерді рылысы андай жне андай кш арылы олар біріне-бірі тартылады?
азіН кезде мынау белгілі: эрбір жуан протофибрил шамамен 500 молекула миозиннен трады. Миозин молекуласыны пішіні жіпше трізденген, бір шы жуандалып келген. Ол екі блікке блінеді - жеіл меромиозин(ЖММ) жіпше тэрізді блігін райды, жэне ауыр меромиозин(АММ) - жуанданан жерін райды немесе миозин молекуласыны басы. АММ-ны белгілі бір тзды ортада ферментативтік асиеттері болады, ол АТФ-ты АДФ-а жэне органикалы емес фосфата ыдыратады, осы кезде АТФ-таы макроэргиялы фосфатты байланысты энергиясы блініп шыады.
рбір жіішке протофибрилл актин жэне протомиозин молекуларынан трады. Жиырылу шін энергия беретін алашы химиялы реакция - бл АТФ молекуласынан бір фосфат тобыны блінуі, энергияа бай байланыстын арапайыма айналуы жэне потенцалды энергияны блінуі.
АТФ-ты ыдыратушы фермент - миозин оны белсенділігі Са++ жандандырылады. озу кезінде о зарядтары Са++ иондары саркоплазмалы ретикулумнан миофибриларалы кеестікке ауысады да, миозинде тзілген АТФ-пен байланысады жэне актинде тзілген АДФ-пен байланыс рады. Жіішке протофибрилдерді жуан протофибрилдерді арасынан тартылуы актин жэне миозин молекулалары арасындаы зара химиялы эрекеттесуі салдарынан болады. Бл клденен мостиктер аймаында болады(олар миозин жіпшелеріні сырты бетінде орналасан).
Етті босасу механизмі
АТФ - жиырылуды донаторы болып табылады, ал босасыа.ч кезде - пластификатор болады. Етті босасуы жэне актин, миозин жіпшелері арасындаы байлансты элсіздену механизмі ^а млшері азайанда, немесе оны млдем болмай алан кезінде байалады. Жоарыда айтыландай тонусты талшытарда Са^+ иондарыны инактивациясы те баяу жреді, іс жзінде егті жиырылуын тотатпайды жэне ол те баяу жреді.
· Иллюстрациялы материал:
Слайд-карталар:
1. Оптимум мен пессимум (Н.Веденский бойынша).
2. Блшыет талшыы мен миофибриллаларды рылысы..
3. Жиырылу процесінде актин мен миозин жіпшелеріні жылжуыны сызбасы (Дж.Бендолл бойынша, 1970)
4. Миофибриллалар мен саркоплазмалы тор (Дж.Бендолл бойынша, 1970)
Кестелер:
1. Блшыетті ажуы.
2. Жмыс пен ажу (И.Сеченов бойынша «белсенді демалыс»).
· дебиеттер:
1. Адам физиологиясы – Сатпаева Х.К., Нілдібаева Ж.Б., тепбергенов А.А. – А.: «Білім», 2005 ж.
2. Тлеуханов С.Т. алыпты физиология (биологиялы жйелерді мезгілдік ралымдар блімі): Оу ралы. – А.: аза университеті, 2006. – 140 б.
3. Дюйсембин .Д., Алиакбарова З.М. Жаса сай физиология жне мектеп гигиенасы: Оулы - А.: «Білім», 200. – 400 б.
4. Нрмхамбетлы Е. Орысша-азаша медициналы (физиологиялы) сздік / азММУ – А.: «Эверо», 2007. – 904 б.
5. Керимбеков Е.Б. Физиология атауларыны орысша-азаша тсіндірме сздігі. – А.: азастан, 1992. – 280 б.
6. алыпты физиологияны лабораториялы жмыстары. – Шымкент: Б.И., 1993. – 254 б.
· Баылау сратар (кері байланыс):
1. Блшыет жиырылуы механизміні азіргі заманы теориясы.
2. Пртофибриллаларды рылысы.
3. Актин мен миозинні ролі.
4. Кальций иондарыны ролі.
5. Блшыетті ажу теориясы.
6. Ттас организмні ажу теориясы.